اخبارتاریخگردشگری

آخرین حمام محله کیاب رشت؛ سقف حمام دوره ناصری فروریخت

گیل مهر- مهری شیرمحمدی

نامش «روشن» است. اما، ده ها سال است که فتیله اش را پایین کشیده و چراغش را خاموش کرده اند. محله بزرگ «کیاب» رشت چند حمام داشت و «حمام روشن» تا دهه ۱۳۵۰ نیز رونق خاصی داشت. اهالی به یاد دارند که در شب های رمضان، حمام کیاب تا سحرگاه برو بیایی داشت. بویژه رواق شاه نشین آن. اما این روزها تنها حمام بجامانده از دوره قاجار در محله ی کیاب، زیر بار فضاهای تجاری ایجاد شده در بخش های رو به سبزه میدان و خیابان لاکانی رشت خفه شده است.

افزون برآن با ریزش بخشی از سقف حمام در زمستان گذشته و با آغاز ریزش نزولات جوی، باید منتظر بود تخریب قدیمی ترین حمام محله کیاب سرعت بیشتری یابد.

از وقتی سازه پست برق در پیاده روی مقابل حمام نصب شد، دیگر کمتر کسی ورودی حمام روشن را می تواند به خوبی رویت نماید. مطمئنا بسیاری از رهگذران به سبزه میدان رشت، این حمام قدیمی را روبروی «مسجد الاجواد» واقع در ابتدای خیابان لاکانی  دیده اند. ولی اگر از عابری بپرسید حمام روشن کجاست؟ نمی داند.

در کوچه ای که قبلا«دکتر محمدی» مطب پزشکی داشت، بخشی از حیاط حمام پیداست. اگرچه اکنون با نصب درب پارکینگی امکان ورود به عرصه حمام نیست، اما با کمی دقت می توان گنبدهای هفتگانه حمام روشن را دید. بی شک، رشد درختان انجیر و افرای روییده بر طاق های گنبدی -که ریشه اش تا عمق ساروج رفته است- بر سرعت تخریب گنبدها می افزاید.

دورتا دور حمام، کوچه باریکی است که از یک منظر به سبزه میدان می رسد. اگرچه شهرداری رشت، سرویس های بهداشتی عمومی ادر انتهای کوچه احداث کرده است، اما بوی نامطبوع تون و گُلخن حمام نشان می دهد، این سرویس ها کفاف جمعیت مرکز شهر را نمی دهد.

با این حال عجیب ترین بخش منتهی به حمام، چایخانه کوچکی است که در راه باریک بین پست برق و ورودی حمام ایجاد شده و مالک آن در برابر سوالهای کنجکاوانه من  از مالکین حمام، نگران می شود که مبادا با تخریب حمام، فضای کسب و کارش از بین برود. آقای نیک نژاد، بقول خودش، میراث تجاری ۴۰ساله پدرش را اداره می کند!

وقتی نام حمام را می پرسم می گوید: روی سردر  نام حمام نوشته شده است. بالای سردر تجاری که کرکره اش بسته است، تابلوی رنگ و رو رفته ای است که نوشته شده:«گرمابه روشن». و بالای آن نیز تابلوی دیگری از جنس شیشه که بخشهایی از آن شکسته شده است. مهتابی نصب شده زیر آن روشن نیست با این حال، بخشی از واژه «گرمابه روشن» خوانش می شود و در گوشه سمت چپ، واژه انگلیسی «CANADA DRAY» داخل یک کره زمین ترسیم شده است. یاد کارخانه نوشابه سازی کانادادرای بخیر. نزدیک به پارک ملت هنوز بقایایش هست و قدیمی ها هنوز سه راهی منتهی به پارک ملت و کارخانه را «سه راهی کاناداری» می نامند.

به گفته ی یکی از مطلعین، این تابلوی تبلیغاتی از طرف شرکت کانادارای نصب شده بود و در دو سوی واژه گرمابه روشن، نام کانادرای حک شده بود. حالا نه حمام کیاب، گرم آبه است و نه کانادا دارای، نوشابه اصل تولید می کند!

اگر عناصر الحاقی و تابلوهای تجاری جدید را از سردر باقی مانده حمام بردارند، می توان نوع معماری حمام های بومی گیلان را دید. ورودی حمام سقفی است سفال پوش که ضلع شرقی آن فروریخته است. یکی از وراثین حمام تمایلی ندارد که از داخل حمام بازدید نمایم. نگران ثبت میراثی حمام است. نگرانی بحق عمده مالکان بناهای تاریخی که با ثبت اثر نه تسهیلاتی شاملشان می شود و نه اجازه نوسازی و بهسازی بدون نظر اداره کل میراث فرهنگی را دارند.

بر اساس سفرنامه میرزا ابراهیم، رشت در حوالی سالهای ۱۲۷۶ هجری قمری، ۱۷ باب حمام عمومی داشت. بر اساس نقشه رشت به سال ۱۲۸۷ قمری (۱۲۴۹) خورشیدی رشت آن زمان ۱۸باب حمام داشت. لوئی رابینو، کنسول انگلیس در رشت (در اوایل قرن بیستم)، در کتابش، ۳۵ حمام برای رشت گزارش داده است.

با بررسی نقشه «ذوالفقار خان مهندس»- که در دوره ناصرالدین شاه کشیده شده است- می توان فهمید در مرکز شهر چند حمام عمومی وجود داشته است. ۲باب حمام ورثه میرزا یحیی در ابتدای خیابان سعدی و شریعتی فعلی نزدیک به دارالحکومه رشت بود. ۲باب حمام دور سبزه میدان رشت؛ بنام های حمام کیاب، حمام حاجی محمد که این آخری تخریب و فروشگاه تجاری «رز» از آن سربرآورد. باغ چهارگوشه سبزه میدان -که خود در دوره ناصرالدین شاه ساخته شد- در نقشه دیده می شود و در ورودی محله استادسرا در منتهی علیه ضلع غربی سبزه میدان آبگیری بود که در نقشه ذوالفقارخان «اسطلخ» نامگذاری شده است و داخل محله استادسرا نیز ۲حمام عمومی دیگری بنام های «ورثه نصرالله خان» و «حمام دیوانی» دیده می شود. حمام هایی که اکنون با خاک یکسان شده است.

از ۷۰باب حمام تاریخی که در رشت پابرجا بود، اکنون تنها چند حمام بصورت مخروبه باقی است. از حمام حاجی که بخشی با بودجه سازمان میراث فرهنگی مرمت شد، بگذریم، و حمام آقابزرگ که ورثه راضی به ثبت ملی آن نیستند، شاید بزرگترین حمام بجامانده در مرکز شهر حمام محله کیاب یا همان حمام روشن است که حال و روز خوشی ندارد.

کارشناس مسئول ثبت بناهای میراثی گیلان در پاسخ به این سئوال که چرا تاکنون حمام کیاب ثبت ملی نشده است، می گوید: اکثر این حمام ها ملک شخصی است و مالکان فعلی برای ورد به حمام رضایت ندارند.

مهدی میرصالحی یادآور می شود که برای حمام کیاب تاکنون پرونده شناسایی برای ثبت اثر تشکیل نشده است و می افزاید: اکثر این حمام ها توسط معماران اصفهانی بنا شده است. در گیلان آشنایی با  فن ساخت حمام نبود حتی اگر حمام دچار مشکل می شد، برای مرمت نیز باید از معماران اصفهانی کمک می گرفتند. بهمین دلیل اکثر حمام های تاریخی در گیلان مالکان غیر گیلانی دارد که سرقفل آن واگذار شده است. اگر تاکنون حمام تخریب نشده، قطعا وراث برای نوع تغییر کاربری به نظر مشترک نرسیده اند.

قانونا ملکی با این قدمت برای اخذ پروانه نوسازی، نیازمند استعلام از سازمان میراث فرهنگی است. مگر اینکه همانند برخی از بناهای شاخص تاریخی که شبانه شاهد تخریبشان بودیم، شهرداری مجوز نوسازی هم صادر کند!

 شاید این گزارش مقدمه ای باشد برای معرفی یک بنای عهد ناصری در بهترین نقطه شهر رشت و ورود سرمایه گذاری که بتواند با جلب نظر مالکین، حمام کیاب را احیا و تغییر کاربری دهد.

   

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *