اخبارتاریخ

از مزار پنهان مانده صمد خان شیروانی الاصل زیر فرش های مسجد تا سازه مخابرات در حریم یک اثر ملی

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
روزگاری محله باقر آباد رشت، یکی از پرجمعیت ترین محلات رشت بود. این را می شود از کاروانسرای محله، مسافرخانه باقرآباد و از همه مهمتر مسجد بزرگ «صمد خان» فهمید. نزدیکی این عناصر بهم نشان می دهد که روزگاری باقرآباد رونق زیادی داشته است. اگرچه از نمادهای گذشته، تنها کوچه های تنگ و باریک آن باقی مانده است، ولی از ابهت مسجد تاریخی که یک تاجر شیروانی الاصل بنا نهاد، می توان به گذشته محله در ۱۰۰سال پیش پی برد.
سید حسن عمرانی، در سال ۱۳۳۷ طی مقاله ای درباره موقعیت تجاری باقر آباد اینگونه می نویسد:« ۵۰ سال پیش محله باقرآباد وضع فعلی را نداشت. آن ایام داد و ستد با روسیه تزاری صورت رایجی داشت و سیل کالای روسی (باصطلاح نیکلائی) از بندر پهلوی و پیربازار بر رشت و عبور آن از محل مزبور رفت و آمد مکاریها و وسایل نقلیه (عرابه و گاری) که تنها وسیله حمل و نقل آن زمان محسوب می شدند رونق خاصی به این محله شمالی شهر می بخشید.
مرحوم مظفرالدین شاه در سفر اروپا از همین محل عبور نموده بود و طبعا این ایاب و ذهاب شاهانه و اشخاص و کالای تجاری توجه عامه علی الخصوص صاحبان مشاغل و حرف را بخود جلب نمود و آنرا نسبت به محله مزبور بنحوی علاقمند می ساخت. یکی از مظاهر مهم و بارز این علاقه مسجد بزرگ و بسیار عالی که نه تنها در رشت از حیث عظمت بنا و کثرت ابنیه(موقوفه) و شکل ظاهری= و سبک معماری و گچ بری نفیس، نظیر نداشته بلکه در اغلب شهرستان های ایران چنین مسجد زیبا دیده نمی شود.» (مجله رویین فروردین ۱۳۳۷ شماره ۱۱)


موقعیت دسترسی به مسجد صمد خان از چند جهت می باشد. و دو درب شمالی و جنوبی مسجد از دو جهت محله باز می شود. آنگونه که بر سردر مسجد نوشته شده، مسجد به سال ۱۳۳۴قمری و یا ۱۲۹۲ خورشیدی ساخته شده است.
از وجه تسمیه مسجد پیداست که «صمد» نامی بانی ساخت آن بوده است. سردیس صمد خان –که از تجار شیروانی الاصل مقیم رشت بود- در وسط حیاط و در میانه فضای سبز مسجد و روبه گنبد مسجد خودنمایی می کند. نوشته زیر سردیس نشان می دهد که بمناسبت یکصدو دومین سال وقف مسجد با هزینه یکی از بانک های عامل ساخته شده است.
آن سوتر بخشی از سازه آنتن مخابرات شرکت رایتل، بقدری قد علم کرده که از گنبد مسجد هم فراتر رفته است. گنبدی که می گویند نخستین مسجد گنبددار رشت بوده است. معلوم نیست نصب چنین سازه بزرگی در حریم یک اثر ملی که بشماره ۲۳۶۴ در فهرست بناهای میراثی ثبت شده، چگونه مجوز نصب گرفته است؟!
در میانه فضای سبز حیاط، باقی مانده حوض قدیمی مسجد هم پیداست. حوضی که بخشی ازکاشی های فیروزه ای دوره قاجار آن هنوز سالم مانده و از بقایای لوله وسط آن می توان حدس زد که چاه حیاط تلمبه دستی داشته است.
اگرچه اکنون حیاط مسجد آسفالت شده است، ولی می توان حدس زد که مسجدی که ۱۰۸سال پیش ساخته شده، می باید کف حیاط با سنگ های گرد رودخانه ای کف پوش شده باشد.


دیوارهای بلند آجر قرمز حیاط مسجد را محصور کرده است. یادم آمد که سال ۱۳۹۱ که از مسجد دیدن کردم، حیاط مسجد نرده های فلزی داشت. اما همان سال با دخالت سازمان میراث فرهنگی نرده ها را برداشته و دوباره دیوار کشی کردند. این را خادم مسجد هم تایید می کند و می افزاید: این مسجد جزو مساجد تاریخی و میراثی این شهر است و هر زمان هم هیات امنا بخواهد مسجد را تعمیر کند، می باید از میراث فرهنگی استعلام کند.
علی رستمی می افزاید: ۱۰ یا ۱۲ سال پیش بود که امام جماعت مسجد سرخود، دستور داد دیوارهای حیاط را خراب کنند و بجایش نرده بزنند. بعدا میراث فرهنگی با هیات امنا درگیر شد و گفت باید نرده ها را بردارید و حیاط را به حالت اولش برگردانید. آن زمان سقف هم چکه می کرد. زیر سقف حلب نبود، نی خیزران داشت. میراث فرهنگی سقف را مرمت کرد و نی ها را برداشت بجایش حلب زد و دوباره سفال های سقف را روی حلب چید.
خادم مسجد ما را بر سر مزار حاج صمد خان بانی مسجد می برد. او و پسرش در کنار هم در گوشه ای از مسجد آرمیده اند. در اتاقکی کوچک، در کنار آبدارخانه که طبق دوم زنانه روی آن ساخته شده است.


تصویر صمد خانه تاجر باشی که از شیروان به رشت آمده و همانجا ساکن شده، بر دیوار آرامگاه ابدی اش نصب شده است. رستمی فرش روی مزار را کنار می زند. اما آنچه رویت می شود، ۴ ردیف کاشی های نقش و نگار دار قدیمی است که بر کف زمین نقش بسته است. بی هیچ نوشته و نشانی از صمد خان. رستمی می گوید: پسر صمد خان به نام تیمور هم همینجا دفن شده است. پسر تیمور، بنام دکتر صمد است. وی کتابی درباره زندگانی پدربزرگش نوشته و این کتاب در مسجد موجود بود ولی یکی از هیات امنا با خودش به تهران برده است.
گچ بریهای این مسجد در نهایت زیبایی است. البته نقش و نگار آن به اندازه مسجد شافعی ها در «تاریکه بازار کرمانشاه»- که در سال ۱۳۲۴ ساخته شده- نیست.
چهار ستون پنج متری با سرستون‌ها ی گچ بری، گنبد دومین مسجد تاریخی رشت را استوار نگه داشته است . محراب ۲۴ مترمربعی مسجد دارای گچ بری‌های استادانه‌ای از آیات قرآن است . محراب ۴بیت شعر عربی هم دارد . دو کتیبه روی آن کار شده که در کتیبه سمت راست موقوفات مسجد و در کتیبه سمت چپ شعری در نیایش خداوند نوشته شده‌است.


خوشبختانه دکتر منوچهر ستوده که دهه ۱۳۴۰ از این مسجد دیدن کرده بود، متن کتیبه ها را خوانش و در کتابش نوشته است. از اشعار کتیبه ها می توان فهمید که صمد خان تنها بانی ساخت مسجد نبوده است. و با وقف ۵باب دکان و ۵منزل موقوفه فکری هم به حال هزینه های نگه داشت مسجد در سالهای پس از خودش را هم نموده است:« پنج درب دکه بنا کرد بموقوفه او/ درعوض جنت فردوس خریدار آمد- پنج منزل زپی دکه برای عزباست/ زین سبب شافع او احمد مختار آمد»(بخشی از اشعار کتیبه موجود در مسجد)
گویا همین موقوفات در وصیت نامه صمد خان نیز ذکر شده است. زیرا سید حسن عمرانی در مقاله اش به موقوفات دیگری هم اشاره می کند:« مرحوم صمد خان بخاطر آبادانی این محله بزرگ نه تنها قناعت به ساختمان مسجد ننمود بلکه از وصیتنامه آن برمی آید در سال ۱۳۴۱ ه ق برای تامین هزینه های ضروری مسجد دوازده باب دکان و یکباب کاروانسرا و یک درب خانه جنب مسجد (در قسمت جنوبی و شرقی) بنیاد نمود و مضافا یکقطعه باغ مصفا و یک عمارت مدرن و شیک (بشیوه آنزمان) نیز در امتداد ضلع شمالی مسجد کنار جاده راه آهن سابق رشت و پیربازار ایجاد نمود که هم اکنون کارخانه برنجکوبی (نهاوند) و مهدکودکان در محوطه باغ و عمارت ساخته آنمرحوم تشکیل و مشغول بکار است.)


ذکر نام کاروانسرای موقوفه «گاریخانه» سمت قبله مسجد که صمد خان وقف کرده، در کتیبه دیگر محراب دیده می شود. همچینین ذکر نام دقیق خانه ها و دکان هایی که وقف مسجد کرده است.
تولیت مسجد تا زمانیکه صمد خان زنده بود، با خودش بود و از کتیبه محراب که حکم وصیت نامه را هم دارد، می توان فهمید پس از آن تولیت را به «کربلایی پاشا رمضان اف» و «کربلایی محمد باقر علی اف» تاجران بادکوبه مقیم رشت سپرده است.
منبر مسجد نیز خود گویا اوج هنر خراطی است. شمسه های چوبی منبری که هیچ گونه میخ و پیچ فلزی در آن بکار نرفته ، زیر نور پنجره های بزرگ مسجد جلوه دیگری می یابد. بنابر کتیبه روی منبر، هنر دست حاج بابا ولد کربلایی و علی نقی بادکوبه‌ای است که یک سال پس از بنای مسجد یعنی به سال ۱۳۳۵ هجری قمری ساخته شده است.

       

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *