اخبارتاریخیادداشت

از کارشکنی های روسیه تا پایمردی های نادرشاه؛ چگونه یک انگلیسی نیروی دریایی گیلان را تجهیز کرد

گیل مهر- پالیز پارسا
كتاب‌های تاریخی نوشته‌اند كه در زمان « نادرشاه افشار» گیلان یكی از ولایت‌های پیش‌رو در تجارت دریایی ایران بوده است. دلیل آن بی شک گسترش راه‌های تجارت دریایی با ساخت كشتی و تجهیز ناوگان دریایی بود. اما این وضعیت با مرگ نادرشاه افشار تغییر كرد و با قتل «جان التون انگلیسی» ‌ـ كه برای نادر كشتی می‌ساخت‌ـ توسعه دریایی یكمرتبه خاموش شد. ورود این مرد زیرك انگلیسی هرچند با لقب‌های شاهانه همراه بود و «نادر» وی را «جمال بیگ» نامید، ولی با وجود تلاش‌هایش در توسعه نیروی دریایی، پایان خوشی نداشت.
با قتل «نادر» و به تحریك روسیه یك بار كارگرانی كه به دستور نادر در ساخت كشتی در «انزلی محله» لنگرود مشغول به كار بودند به او سوءقصد كردند. هرچند جان سالم به‌در برد، ولی بعد از مدت كوتاهی اموال و دارایی‌هایش مصادره و با وعده یكی از حاكمان محلی حین فرار در‌آوریل ۱۷۵۱ (۱۱۶۵ خورشیدی) به ضرب گلوله از پای درآمد.

بقایای كشتی كاپیتان التون
«ویلیام ریچارد هولمز» كه در دوران محمد شاه قاجار (۱۸۴۴میلادی‌ـ ۱۲۵۰خورشیدی) از سواحل دریای كاسپین دیدن كرده بقایای كشتی «كاپتان التون» را در مرداب‌های لنگرود دیده بود.
«لویی رابینو»، در مورد زندگی این مرد انگلیسی‌ـ كه ۴ سال برای حكومت روسیه خدمت می‌كرد ‌ـ به تفصیل نوشته است. سركنسول انگلیس در رشت در اوایل قرن بیستم، در مورد تجارت دریایی ایران و رقابت‌ها و كارشكنی‌های دو دولت روس و انگلیس در زمان نادر سخن گفته و شرح داده كه چگونه «التون» پس از تیره شدن روابط دو دولت یاد شده و با وجود وعده‌های مالی و پست وزیر مختاری در دستگاه سلطنت، حاضر نشد خدمت نادر را ترك كند.

حفظ سرحدات كشور
یك پژوهشگر تاریخ، با اشاره به اقدامات نادر شاه برای تشكیل ناوگان دریایی در شمال و جنوب كشور می‌نویسد: نادر دریافته بود كه بدون داشتن یك نیروی دریایی قدرتمند، امكان تداوم لشگركشی‌ها و حفظ سرحدات كشور امكان‌پذیر نیست. چون ایرانی‌ها در ساخت كشتی‌های جنگی تجربه‌ای نداشتند؛ به بیگانگان متوسل شد.
«مجید علیپور» با اشاره به جنگ‌های نادر با قبایل تركمن و لزگی‌های داغستان در دو سوی دریای کاسپین، تأكید می‌كند: در آن زمان، یك تاجر و كشتی‌ساز انگلیسی برای تجارت پارچه به گیلان آمد و از سوی فرزند نادر«رضاقلی میرزا» مورد استقبال قرار گرفت. او با مهارت‌هایش در كشتی‌سازی، نقشی محوری در اجرایی كردن طرح‌های نادر، پیدا كرد.
وی درباره كارشكنی‌های روسیه درباره حضور مؤثر کاپتان التون می‌گوید: روس‌ها به سفیر انگلستان شكایت بردند و انگلیسی‌ها كه برای روابط تجاریشان با روسیه اهمیت بسیاری قائل بودند، سعی كردند التون را از ادامه همكاری منصرف كنند، ولی سودی نداشت.

فناوری كشتی‌سازی روسیه
این مورخ به حضور مؤثر «كاپیتان التون» در زمان حكمرانی فرزند ارشد نادر در گیلان اشاره و تأكید می‌كند: التون یك كشتی‌ساز انگلیسی بود كه سال۱۷۳۴میلادی در كسوت تاجر با كشتی‌های روسی وارد رشت شد. پارچه‌های پشمی خود را فروخت و ابریشم گیلان را خریداری كرد.
«رضا قلی میرزا» به او فرمانی مبنی بر اجازه تجارت در ایران داد كه موفقیت سفر التون را دو چندان كرد. التون پس از بازگشت به سن پطرزبورگ، از آینده درخشان تجارت با ایران گزارش‌هایی به بازرگانان انگلیسی داد و در نامه‌ای به سفیر مختار انگلستان در روسیه، جزئیات تجارت با ایران را تشریح كرد. او معتقد بود كه مخارج حمل كالاهای پشمی بریتانیایی از طریق روسیه بسیار كمتر از حمل آن از طریق هندوستان یا عثمانی است، و از تجارت ابریشم گیلان نیز سود بالایی به دست می‌آید. التون توصیه كرد برای اجرای موفقیت‌آمیز این طرح، تجار بریتانیایی روی رود «ولگا» و دریای خزر كشتی‌های متعلق به خود را داشته باشند. اما بیان این مزایا، بازرگانان انگلیسی را در اعتراض سایر كمپانی‌های انگلیسی (كمپانی «ترك و خاور» و «هندشرقی») برانگیخت.
علیپور توضیح می‌دهد: ۸سال بعد التون با مال التجاره جدید به ایران بازگشت، این بار با دو فروند كشتی كه در غازان روسیه ساخته بود. نادر كه از مدتی پیش در اندیشه تشكیل ناوگانی در دریای کاسپین بود، تصمیم گرفت او را برای ساخت كشتی در منطقه استخدام كند. التون پیشنهاد نادر را پذیرفت ونامش را «جمال بیگ» گذاشت و با گرفتن حكم دریابیگی (دریاسالاری) از نادر مشغول ساخت كشتی شد.

كارگاه‌های كشتی‌سازی لنگرود
علیپور به كارگاه‌های كشتی‌سازی التون در«چمخاله لنگرود» و «مشهدسر» (بابلسر) اشاره و بیان می‌کند: كارگران روسی، هندی و محلی مشغول ساخت كشتی شدند. مركز ستاد ساخت كشتی در لنگرود بود. الوارها را از جنگل‌ها می‌بریدند و به ساحل می‌رساندند، پارچه‌های بادبان را از پنبه و طناب‌ها را از لیف كتان درست می‌كرد. التون توانست یك كشتی كه بیست و سه توپ داشت و بهتر از كشتی‌های روسی بود بسازد و به آب بیندازد. نام كشتی نادر بود و پس از آن كشتی‌های روسی مجبور بودند به این كشتی سلام دهند.
این مورخ از دیگر طرح‌های التون نظیر ساخت حداقل ۳۰ ناو، آموزش به كاركنان ایرانی و ذخیره مهمات و تداركات نام می‌برد و توضیح می‌دهد: نادر با كمك تاجری به نام «مانگو گراهام» ۱۵تن قلع برای توپخانه فراهم و محل‌هایی برای انجام عملیات جنگی در سواحل خزر، مشخص كرد. علاوه بر این موارد التون در اقدامی تقدیرآمیز دو كشتی حامل برنج را به سربازان ایرانی مستقر در سواحل باكو رساند.

نقشه‌برداری از سواحل خزر
علیپور از نقشه‌برداری سواحل خزر به كمك«كاپیتان وودروف» و به دستور نادر را از دیگر خدمات التون نام می‌برد و می‌نویسد: روسیه با نگرانی و خشم اقدامات التون و روند قدرت‌یابی ایران در دریای خزر را زیر نظر داشت و برای بازداشتن او از ادامه همكاری با ایران فشارهای زیادی به كمپانی مسكو و دولت انگلستان وارد می‌كرد. مقامات انگلیسی كه تجارت خود در روسیه را در خطر می‌دیدند، ابتدا «جانس هنوی» را برای بررسی اقدامات التون به ایران فرستادند و سعی كردند با وعده او را ادامه كار باز دارند. هنوی اقدامات التون را برای آینده تجارت انگلستان بسیار زیانبار تشخیص داد.
این مورخ یادآوری می‌كند: نه تطمیع هنوی و نه وعده و پست كلان وزیرمختار انگلیس به التون فایده‌ای نداشت. نادر كه به خوبی از فشارها بر او آگاه بود، در حكمی مانع خروج التون از ایران شد، تا به نظر رسد وی به اجبار به نادر خدمت می‌كند. ولی با مرگ نادر و گرفتار شدن كشور در آشوب، احتمالاً با دسیسه روسیه ابتدا كارگران محلی كه بدون مزد برای نادر كار می‌كردند به او حمله كردند و سپس با فریب یكی از حكام كشته شد.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *