اخبارگردشگری

بازدید از تنها اکوموزه ایران/ تجربه یک روز زندگی در خانه های موزه میراث روستایی گیلان

مهری شیرمحمدی
«باران» برای مسافرانی که از استان های خشک و کم آب به گیلان سفر می کنند، بسیار جذاب است. حالا اگر قرار باشد، روی تالار خانه های ۲۰۰سال پیش روستاهای گیلان بنشینید و بارانی که از کلش سقف به پایین می ریزد تماشا کنید، خاطره سفر دو چندان می شود.
این بار که به گیلان سفر می کنید، بازدید از تنها اکوموزه کشور (موزه میراث روستایی گیلان) را فراموش نکنید. این موزه در ابتدای جاده سراوان به رشت قرار دارد.


اینجا در موزه میراث روستایی گیلان، خبری از دیوارهای بلند و نگهبان نیست. در عوض پشت پرچین های چوبی، می توان زندگی مردم روستاهای گیلان در ۱۰۰سال پیش و یا بیشتر را هم دید. خانه های چوبی ، بی حصار و پرچین که هرکس در کنار شالیزار و باغ خود، کلبه مسکونی اش را هم علم می کرد.
درختان گیلان که «تی تی» می زند، همراه با شکوفه های بهاری درختان، نوای« بهاریه خوانان» هم در روستاهای گلان شنیده می شود.
اینجا در تنها اکوموزه گیلان هم می توانید این بهاریه را ببینید و لذت ببرید؛ از نمایش «عروس گولی و پیربابو» در خانه های جلگه شرق تا «کتم خوانی مردم تالش و آستارا». علاوه بر موسیقی طرب انگیز فولکوریک گیلان، لافند بازی هنرمندانی که سالهاست روی طناب راه می روند، برایتان خاطره انگیز خواهد ماند


موزه میراث روستایی گیلان، تنها اکوموزه ایران(موزه فضای باز) است که در زمینی به مساحت ۲۶۳ هکتار از پارک جنگلی ۱۴۸۰ هکتاری سراوان احداث شده است. در این موزه، الگوی چندین نوع معماری بناهای مسکونی گیلان شامل جلگه غرب و شرق گیلان، کوهستانی، کوهپایه و ساحلی را می توانید ببینید. در این موزه، خانه های مسکونی روستایی به همان شکل از محل اولیه خود واچینی و دوباره چینی شده است.
بی شک، جالب است بدانید، خانه موسوی از روستای چینی جان رودسر به سراوان آمده است. خانه های دو طبقه با سقف گالی پوش رفیعی، از رودبنه لاهیجان در سراوان دوباره چینی شده، خانه منتظری ، مسجد، مدرسه ، خانه سرمست، کوره ذغال سنتی، بقعه ای که مردم زیارت می کردند، تل انبار پرورش ابریشم و تا کندوج با ستون های چوبی عظیم و سقف کلش که مخصوص نگهداری و خشک کردن برنج بود.
نرده های مشبک تراش خورده خانه میرسیار، و لت های چوبی خانه های کوهستانی تالش را هیچگاه فراموش نخواهید کرد.


وقتی از کندوج با آن سقف بلند گالی پوش و پایه های ستبر چوبی بازدید می کنید، می آموزید چگونه نیاکان گیلانی در هوای مرطوب گیلان برنج را ذخیره و خشک می کردند. بی آنکه تا پایان سال آسیب ببیند.
وقتی از پله های چوبی این خانه ها بالا بروید، در آستانه در، «ورزا مُشتِه» را پاس بدارید. خوشه های برنجی که کشاورزان گیلان پس از برداشت محصول به نشانه تبرک دسته ای را برمی چیدند و تا کشت سال بعد در گوشه ای از خانه آویزان می کردند و سال بعد که گاو ورزا را برای شخم به شالیزار می بردند، ورزا مشته را به گاو می دادند تا قوت گرفته و دوباره زمین را برای کشت بعدی شخم بزند.
اگر این بار گذرتان به گیلان افتاد، حواستان باشد برای دیدن تنها اکوموزه ایران یک روز هم کافی نیست. وقتی از خانه هایی که از سال ۱۳۸۴ تاکنون از سراسر گیلان واچینی و دوباره چینی شده، بازدید می کنید، از دیدن زنان و مردانی که در همان خانه ها مشغول کار و تلاشند غافل نشوید. در داخل موزه انواع نان و کلوچه های خوشمزه گیلان، انواع سبزیجات و چاشنی های محلی به شیوه سنتی تهیه و به بازدیدکندگان عرضه می شود.


اگر «چاشو» یا چادرشب گیلان به گوش شما خورده باشد، پیرامون کارکرد و خواستگاه این پوشاک سینتی گیلان از راهنمایان موزه سوال کنید. زنان روستای «قاسم آباد» در خانه های جلگه شرق گیلان، مشغول بافتند چادر شب گیلان هستند. پارچه ی رنگارنگ با طرح های سنتی که در گذشته هر عروسی باید چند «چاشو» با خود به خانه بخت می برد تا به پیچاندن رختخواب و به کمر بستن در زمان نشای برنج بکار آید.
دیدن وسایلی که با چوب بامبو بافته شده، مروار بافی و گالی هایی که بصورت زنبیل و حصیر و سفره بافته می شود، از دیگر صنایع دستی در موزه میراث روستایی است که می توان طرز بافت آن را از نزدیک توسط هنرمندان گیلانی ببینید.
با دیدن موزه میراث روستایی متوجه می شویم احداث این موزه تنها نگاه سازه ای نیست. در تنها اکوموزه ایران فقط بزرگسالان لذت بصری نمی برند. بلکه کودکان و نوجوانان نیز با بازی در فضاهای باز حیاط و تالار خانه ها و زیر کندوج، با مفهوم کار و زندگی آشنا می شوند.
علاوه بر منازل مسکونی در اکوموزه گیلان می توانید نحوه تولید برنج به شیوه سنتی را ببینید. در بخشی از موزه، قطعه زمینی هست که به طور کاملا سنتی نشای برنج را در آن خزانه کرده و پس از رشد خزانه، نشا در زمین باتلاقی شالیزار با دست کاشته می شود.


در این موزه بویژه در خانه های جلگه شرق گیلان می توان به عینه دید پدران ما چگونه با نوع معماری با سیل و زلزله مقابله می کردند. بویژه در زمان بازدید از خانه های جلگه شرق ، راهنما توضیح می دهد که بنای مسکونی بر روی ۴الوار ضخیم که بصورت بعلاوه روی هم قرار گرفته، ساخته می شد. این شیوه کمک می کرد هم بنا از رطوبت کف و سیلاب در امان باشد و هم امکان تخریب در موقع زلزله را کاهش می داد. زیرا کل سازه در زمان زلزله به حالت لغزان در می آمد بی آنکه پایه های اصلی بنا دچار آسیب شود.
زلزله رودبار و منجیل تابستان ۱۳۶۹ خورشیدی، اگر چه خسارت های فراوانی به گیلان زد، اما از ویرانی های زلزله، فکر تاسیس موزه میراث روستایی توسط دکتر محمود طالقانی جوانه زد تا خانه های سالم مانده از زلزله نجات یابد. وی در آن زمان به عنوان یک جامعه شناس مامور بود تا ضمن بازدید از مناطق زلزله زده، ابعاد جامعه شناختی زلزله را بررسی نماید.


دکتر محود طالقانی به عنوان بنیانگذار و ناظر تکمیل پروژه موزه میراث روستایی گیلان در باره کارکرد و اهمیت اکوموزه ها می گوید: موزه‌های فضای باز تنها حفظ الگوی معماری نیست بلکه سعی دارد چگونگی، شکل و شیوه زندگی روزمره زنان و مردانی را که در این مساکن زیست می کردند، بطور عملی نشان دهد.
طالقانی، درباره مشاهداتش از زلزله منجیل می گوید: وقتی مامور بررسی ابعاد زلزله در منجیل و رودبار شدم، متوجه یک نکته در معماری سنتی شدم. عمده آسیب در بافت سنتی متوجه خانه هایی بود که یا رها شده بودند و یا بطور غیر اصولی مرمت شده بودند. یعنی بخش قدیمی خانه سالم مانده بود و بخش جدیدی که با بلوک و سیمان و تیر آهن ساخته شده بود، تلفات و خسارت بیشتری ایجاد کرده بود. هرکدام از خانه هایی که مرمت شده و نگهداری شده بودند، به ندرت آسیب در آنها مشاهده می شد و تلفات جانی هم در همین معماری سنتی حفظ شده به هیچ وجهه مشاهده نمی شد. خانه هایی که رها شده و یا غیر اصولی بازسازی شده بودند، به شدت آسیب دیده و تلفات زیادی را هم داشتند.

وی می افزاید: احداث تنها اکوموزه روستایی که برای اولین بار در ایران انجام می‌شد، نیاز به مطالعات و کسب تجربیات علمی و فنی در زمینه نحوه کار، واچینی و دوباره‌چینی بناها داشت، بنابراین مطالعه مقدماتی احداث موزه از سال ۱۳۸۱ زیر نظر سازمان یونسکو و نهادهای دانشگاهی و تحقیقاتی داخل و خارج از کشور آغازگردید. و پس از انجام مطالعات هیاتی را برای آموزش فن واچینی و دوباره چینی به آلزاس فرانسه فرستادیم تا در اکوموزه آلزاس این دانش را فراگیرند.
طیبه نوری، یکی از راهنمایان موزه میراث روستایی فن واچینی و دوباره چینی را برای بازدیدکنندگان توضیح می دهد و می گوید: برای انتقال یک خانه روستایی، ابتدا گروه شناسایی متشکل از مردم شناس، معمار و مهندس عمران عازم روستاهای مختلف استان می‌شوند و بعد از اینکه نمونه مناسبی از نظر نوع معماری و سلامت نسبی بنا پیدا شد، گروه معماری در آغاز آن را از لحاظ سالم بودن مورد بررسی قرار می‌دهد.
وی می افزاید: اگر بنای مورد نظر قابلیت واچینی داشته باشد، معماران ابتدا بنا را برداشت معماری می‌کنند. بعد از پایان برداشت، از کلیه فضاها و در نظر گرفتن تغییرات ثانویه، همه اجزای قابل انتقال، پلاک‌گذاری شده و سپس اقدام به جداسازی بنا می‌شود. این کار بسیار حساس بوده و باید با دقت زیادی انجام شود تا آسیبی به چوب‌ها و سایر اجزای بنا وارد نشود. سپس کلیه اجزای واچینی شده به محل موزه منتقل شده و براساس نقشه‌ تهیه شده، دوباره چینی می‌شوند.
در حال حاضر تعداد ۲۷ مجموعه مسکونی، یک مدرسه، یک مسجد و ۳ قهوه خانه به محل موزه منتقل و دوباره چینی شده اند .

قبل از ورود به حیات خانه های میراث روستایی مشخصات کامل هر بنا و صاحب اصلی آن ذکر شده، اینکه بنا از کدام روستای گیلان واچینی و در موزه میراث روستایی دوباره چینی شده است. افزون بر آن در تابلوی مشخصات هر بنا، نام تک تک افراد گروه قید شده است؛ اعم از گروه نجاری، گروه گل کاری، کلوش زنی، گروه مردم شناسی و… .

جالب است بدانید، در فاز دهم این پروژه عظیم قرار است از کشورهایی که صاحب تمدن چوب و خانه های چوبی هستند مثل کره، ژاپن، اروپای مرکزی و اروپای شمالی یک نمونه از معماری چوب کشورهای یاد شده، به موزه میراث روستایی آورده شود و یک نمونه از سازه های چوبی گیلان به کشورهای یاد شده ارسال شود.
اگرچه این آرزوی دکتر طالقانی دور و دست نیافتنی است، اما کمی همت در مسئولان ارشد کشور و تولیگری یونسکو، می تواند این خواسته را محقق نموده و بر جذابیت موزه میراث روستایی بیفزاید.
به گفته دکتر محمود طالقانی،« این تبادل فرهنگ معماری به این دلیل صورت می گیرد که بازدید کننده ایرانی و غیر ایرانی بتواند یک مقایسه ای بین فن ، دانش و زیباشناسی معماری تمدن های حوزه چوب داشته باشد.»

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *