اخبارتاریخگردشگری

بازگشت مناره مسجد صفی رشت / الحاقات مسجد حذف می شود

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
« بزودی تمامی الحاقات مسجد صفی حذف و مناره مسجد از فضای پیرامون خارج می شود.» این را معاون اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری گیلان در گفتگو با مهرمی گوید، آن هم یک هفته پس از آنکه خبر گمانه زنی های جدید باستان شناسی درباره مسجدصفی در سایت اداره کل میراث فرهنگی گیلان رسانه ای شد و اعلام گردید که قدمت این مسجد به قبل از صفویه بازمی گردد و احتمالا در اوایل دوره اسلامی ساخته شده است.
قدیمی‌ترین تصویری که از «مسجد صفی» موجود است، یک نقاشی سیاه و سفید از مسجدی با سقف سفال پوش و پنجره های ارسی و مناره ای زیبا با فضای آبگیری در اطراف را نشان می دهد که یک جهانگرد اروپایی کشیده است.
اکنون اما، نه از ارسی های بزرگ مسجد خبری هست و نه سقف سفال پوش پیداست. مناره مسجد نیز در اثر افزایش طبقه و ساخت مغازه در جوار مسجد گم شده است.


اگرچه اکنون بالای مناره مسجد نام «مسجد صفی» حک شده است، اما در میان گیلکها به «سیفیدهَ مسجد» شهرت دارد. البته این مسجد بعد از قتل پسربزرگ شاه عباس صفوی به «مسجد شهیدیه» ملقب شد. ولی نباید فراموش کرد که پیش از آن نیای بزرگ صفوی یعنی «شیخ صفی الدین اردبیلی» در محل فعلی مسجد صومعه ای ساخته بود و کم کم تبدیل به مسجد شد. سالها بعد وقتی شاه اسماعیل صفوی از اردبیل به گیلان فرار کرد، چند روزی را در همین مسجد بیتوته کرد.
هفته پیش، خبری در خروجی سایت اداره کل میراث فرهنگی گیلان بارگذاری شد که نشان می داد قدمت مسجد صفی به اوایل دوره اسلامی می رسد. حالا با این گمانه زنی جدید باستان شناسی، می توان با صراحت بیشتری گفت که «مسجد سفید» قدیمی ترین مسجد رشت است.
برای دیدن این مسجد به دل بازار رشت می روم. در کوچه پس کوچه های بجا مانده در دل بازار و پس از گذر از «حمام شهیاد»- که متروک افتاده-خانه هایی قدیمی را می بینید که بیش از آنکه زندگی آدم ها در آن جریان داشته باشد، انبار کالای بازاریان و تجار شده است.
کمی جلوتر، عمارت دیوان بیگی و منزل آیت الله رودباری قرار دارد و آنگونه که یادداشت روی در نشان می دهد، وی همچون نیاکان ۷۰۰ساله اش در علم و اجتهاد، پذیرای شهروندان است. از اینجا به بعد، انتهای مناره مسجد لابه لای تابلوهای بلند اصناف پیداست.
بیاد می آورم که نخستین انتخابات انجمن شهر در یک روز جمعه، برابر با ۱۹خرداد ۱۲۸۶ خورشیدی در این مسجد برگزار شد. انتخاباتی که زنان حق شرکت در آن را نداشتند. (بنا بر گزارش لوئی رابینو، کنسول انگلیس در رشت در اوایل قرن بیستم).


هرچند این مسجد یک بار تجدید بنا شده، ولی تاریخ دقیق احداث آن مشخص نیست. بنا بر کتیبه نصب شده بر یکی از کاشیهای سمت راست محراب، تاریخ بنای جدید را در سنه ۱۳۴۴ (قمری) نوشته اند. با این حال ولی جهانی، معاون اداره کل میراث گیلان و ناظر پروژه مرمت این مسجد، می گوید: گمانه زنی های جدید باستان شناسی در محل نشان می دهد این مسجد قدمت بیشتری داشته و سنگ بنای آن به اواخر دوره سلجوقی و یا ایلخانی می رسد.
هرچند امروز محل گمانه زنی را پر کرده اند، ولی به گفته ولی جهانی اگر اعتبار لازم از سوی سازمان برنامه و بودجه گیلان تخصیص یابد، برنامه دقیق کاوش نگارش و برای بررسی بیشتر به سازمان میراث فرهنگی کشور ارسال می شود.
شادروان منوچهر ستوده در یادداشت هایش نوشته بود که این مسجد، محل بیتوته شیخ صفی الدین اردبیلی، جد شاهان صفوی بوده و سالها بعد شاه اسماعیل صفوی بنیانگذار این سلسله از ادبیل فرار کرده و مدتی در جوار همین مسجد و در خانه جواهر فروشی پنهان می شود. میرنجم جواهر فروش هم خوش اقبال بود و پس از بسلطنت رسیدن شاه اسماعیل، به لقب امیرالامرا مفتخر شد.
تا آن زمان این مسجد، «سیفیده مسجد» خوانده می شد. حوالی سالهای ۱۰۲۳ قمری بود که در زمان اقامت شاه عباس صفوی در فومن، دسیسه گران خبر داند که ولیعهدش صفی میرزا توطئه هایی دارد. همین بدگمانی قتل صفی میرزا را در محرم ۱۰۲۴ قمری در رشت رقم می زند.
شاه عباس که به بیگناهی ولیعهد پی می برد، از کرده خود پشیمان شد و دستور داد محل شهیدگاه را محصور کردند و در آنجا بقعه ای ساخته و شهیدیه نام نهادند و برای نگهداری آن نیز موقوفاتی تعیین شد. « شاه عباس پس از کشتن صفی میرزا، چون به بیگناهی او پی برد، از کرده پشیمان شد. برای اینکه نام پسر را جاوید سازد، دستور داد محلی را که شاهزاده در آنجا کشته شده بود، محصور کردند و در آنجا بقعه ای ساختند و شهیدیه نام نهادند و آنجا را بست و پناهگاه مقصران و مجرمان ساخت. برای نگهداری «شهیدیه» و دستگیری از فقرا و تنگدستان در آن محل نیز موقوفاتی تعیین نمود و میرزا حسنعلی نام از معاریف اصفهان را متولی و نگهبان بقعه کرد.
محل مردابی که جسد «صفی میرزا» را در آن انداختند، میان منزل کنونی آقای پیشوا و چاه معروف به چاه صفی است. فعلا جزء حیاط مسجد و محصور به نرده آهنینی است.»


اکنون چاه صفی در ورودی بانوان و در اتاقکی در جوار مسجد پابرجاست. چاه با ارتفاعی حدود نیم متر شبکه های چوبی سبز رنگ دارد و نوشته هایی بر دهانه چوبی چاه حک شده است؛ عریضه هایی خطاب به امام زمان، از قبولی در امتحانات تا شفای مادر.
چاه هنوز آب دارد این را می شود از کاغذ یادداشت هیات امنا فهمید:«خواهران گرامی خواهشمند است به علت آشامیدنی بودن و جلوگیری از آلودگی آب چاه از ریختن نمک، گلاب، خرما، سبزه، شکلات و… جدا خودداری نمایید»
چاهی که در این مسجد معروف به چاه صاحب الزمان است، در حقیقت چاهی است که شیخ صفی الدین اردبیلی(جد شاهان صفوی) آن را کنده و بر اساس روایت های محلی: « مردم می گویند که شیخ صفی الدین اردبیلی به سبب قرابت با تاج الدین ابراهیم ملقب به شیخ زاهد گیلانی، به گیلان آمد و شد داشت. در این محل چاهی کند، خانقاهی ساخت و چله نشست.» (ستوده، ص:۲۸۵)
در جوار اتاقک، وضوخانه و نیم طبقه ای برای بانوان به فضای مسجد اضافه شده است. برای دیدن بخش های اصیل مناره باید به طبقه فوقانی مسجد در بخش بانوان بروید. آنجاست که می توان آجر چینی های مورب مسجد را دید با یک ردیف کاشی فیروزه ای لعاب دار. همه مساجد قدیمی گیلان از این دست مناره ها داشت، ولی این تنها مسجدی است که مناره اش پابرجا مانده ولی لابه لای توسعه طبقات مسجد خفه شده است.
بنای اصلی مسجد به طول ۲۳ و عرض یازده متر است. سه فیلیپا از شرق به غرب در وسط بناست که دو تای آنها گچ بری است و اطراف آن کاشیکاری که بر کاشیها بسمله و انما یعمر مساجد الله من آمن بالله تا فادخلوها بسلام امنین درج شده و بخشی از گچ بریها نیز مزین به آیه الکرسی می باشد.
ستون های بلند با سر ستون های گچ بری شده، طاق های هلالی و پنجره های بلند و رنگ سفید این مسجد، آرامشی را به طالبان عنایت می کند .
معاون اداره کل میراث فرهنگی گیلان با اشاره به اهمیت تاریخی این مسجد می گوید: این مسجد در فهرست بناهای میراثی کشور بنام مسجد شهیدیه یا مسجد صفی ثبت شده است.
ولی جهانی با اشاره به کاوش های جدید باستان شناسی در محل مسجد می افزاید: این کاوش به منظور گمانه زنی اولیه برای بدست آوردن قدمت مسجد و برای نوشتن طرح مدونی برای سازمان میراث فرهنگی کشور برای ادامه کاوش ها صورت گرفت و با آغاز ماه رمضان، محل حفاری فعلا پر شده است.
وی زمان دقیق کاوش های بعدی را نامشخص اعلام کرده و می افزاید: ادامه حفاری ها منوط به تصویب طرح پیشنهادی ارسالی از گیلان است تا بر اساس آن ردیف بودجه مصوب گردد.
جهانی خاطرنشان می سازد: سازمان برنامه و بودجه گیلان مبلغ ۲میلیارد تومان اعتبار مصوب کرده و قرار است این اعتبار از ردیف های بودجه بنیاد مسکن تخصیص داده شود. در این پروژه عظیم، تمامی الحاقات مسجد از پیرامون حذف و مناره مسجد صفی از ملحاق آزاد می شود.

   

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *