اخبارگردشگریمیراث فرهنگی

«برف چال» های رشت از گذشته تاکنون/ یخچال طبیعی باغ سالار مشکات پر برف شد

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
« جوناس هنوی»، سیاح انگلیسی، شاهد نزول یکی از برف های سنگین رشت بوده و مشاهدات خود را چنین شرح می دهد:« در سال ۱۱۵۴ ه ق(۱۷۴۱م) به اندازه ای در رشت برف آمد که باور کردنی نبود و تراکم توده های برف در معابر به قدری بود که برای ساکنان، آمد و شد در معابر به کلی راکد شد و تنها طریق ارتباط آن بود که مردم بر بام خانه ها برایند و با یکدیگر گفتگو کنند… در پاره ای نقاط، ژرفای برف به هفت ذرع می رسید.» (جغرافیای تاریخی گیلان، مازندارن آذربایجان از نظر جهانگردان ص۵۹)
اگرچه برف ۲۱تا ۲۲بهمن ۱۳۹۸، به سنگینی برف های آن دوران نیست، اما برف سنگین رشت تمامی «برف چال» های بجامانده از رشت قدیم را پرکرده است. حتی بزرگترین آنها یعنی؛ «یخچال میراثی باغ سالار مشکات». اما کسی نیست با «تخماق» برف های آبدار حاصل ریزش های چند روز اخیر را بکوبد و روی آن را با گیاه «کرف» و « فل» برنج بپوشاند. نگهبان این باغ میراثی سالهاست در گودال کوچک شخصی اش آرمیده و یاد یخ فروشی هایش در تابستان های شرجی رشت به خاطره ها پیوسته است.
در گذشته های دور که وسیله خنک کننده ای بنام یخچال نبود، ریزش برف، شادی مردم را دوچندان می کرد. اگرچه با زحمت، ولی می توانستند در زمستان برف و یخ را در گودال هایی بنام «برف چال» پر کنند و در تابستان به مصرف برسانند.
«میرزا محمد حسین حسینی فراهانی» نیز که در سال ۱۳۰۲ قمری در دوران سلطنت «ناصرالدین شاه قاجار» برای سفر حج از گیلان و رشت عبور نموده در این باره می نویسد: « و عقیده اهالی این است، که هر سال برف زیاد بیاید، آن سال نوغان و برنج خوب و امراض کم است. و همین که برف آمد در بلند یها و تل ها گودال ها به وضع یخچال، درست کرده اند، برف را محض آمدن به زمین در آن گودال ها می ریزند و روی آن را با علفی که موسوم به کرف و طبعا سرد است، می پوشاندند، و بر روی او خاک می ریزند. آن علف، برف و یخ را از گرما حفظ می کند و در تابستان به کار میرود. در هر سال که هیچ برف نیاید، درختان دو سه دفعه شکوفه می کنند و دو دفعه بار می دند، و به جهت اعیان از کوه دلفک که نزدیک رحمت آباد است، یخ و برف حمل به رشت می نمایند.» (حسین فراهانی محمد حسین : سفرنامه، ص۴۰ )
از این دست یخچال ها و برف چال ها در محلات مختلف رشت زیاد بود. آن زمان، متمکنین برای خیرات خود برف چال هایی را ساخته و وقف می کردند و نگهبانی مسئول پرکردن برف چال و پوشاندن آن با گیاهانی بود که به حفظ این برف ها تا تابستان کمک می کرد.
یکی از این یخچال های بزرگ در باغ دوره ناصری یعنی باغ میراثی«اکبرخان بیگلربیگی» بود. اما این یخچال طبیعی واقع در باغ معروف به محتشم را هم پرکرده اند.
«عبدالله وارث»، طی مقاله با عنوان «کلاه فرنگی از دیروز تا امروز» به وضعیت یخچال این باغ اشاره کرده است: «پس از ساختن عمارت در مجاورت آن اقدام به حفر و ایجاد «یخچال طبیعی» گردید. وجود دیواره کوتاه و درختان آن محدوده تا اندازه ای حدود و موقعیت یخچال طبیعی را مشخص می سازد. امروزه این یخچال ها بخاطر رشد جمعیت و رشد تکنولوژی از سویی دیگر پر هزینه بودن آن و تأسیس کارخانجات یخ سازی و ارزان بدست آوردن یخ از رونق افتاده و فقط از آن در قدیم یاد می شود.» (ماهنامه ره آورد گیل )
یخچال دیگری در سه راهی پاستوریزه بود که جایش یک واحد آپارتمان سربرآورده است. اهالی خیابان لاهیجان می گویند یخچال خیابان لاهیجان را فردی به نام« حاج سمیع»، بزرگ طایفه سمیعی، ساخته بود.

از برف چال محله باقرآباد نیز که «حاج صمد خان شیروانی وقف کرده بود»، خبری در دست نیست. و شاید داخل زمین محصور شده نزدیک به مسجد باشد. «دکتر منوچهر ستوده» که دهه ۴۰ از بناهای تاریخی گیلان دیدار داشته در مورد برف چال های رشت می نویسد:« در گذشته به علت نبود یخچال های خانگی در برخی نقاط رشت چاه های بزرگی کنده و برف های زمستانی را در آن انبار و رویش را با علفی مخصوص می پوشاندند، تا در فصل تابستان برف و یخ داشته باشند، این مکان برفچاه یا چاه برف می نامیدند. در وقف نامه حاج صمدخان بر مسجد حاج صمد خان واقع در محله باقرآباد نام برفچاه به عنوان زمینی در آن نواحی آمده است. » در متن وقفنامه که در کتاب «از آستارا تا استرآباد» دکتر ستوده آمده (ذیل ص۲۷۳-۲۷۴ ) به برف چاه باقرآباد اشاره شده است.
در حال حاضر، تنها یخچال باقیمانده در رشت – که قابل بازدید می باشد- همان گودال عمیق داخل باغ میراثی سالار مشکات است که پاییز ۱۳۹۵، لودرهای شهرداری به جانش افتاده بودند تا آن را پرکنند. ولی خوشبختانه با دخالت اداره کل میراث فرهنگی گیلان، از تخریب نجات یافت و ثبت ملی شد. البته می باید از فعالان محیط زیستی تقدیر کرد که با تشکیل زنجیره ای انسانی جلوی بلدوزری که قصد پرکردن یخچال را داشت، گرفتند.
یکی از فعال محیط زیست با یادآوری خاطره آن روز توضیح می دهد: متاسفانه شهردار و پیمانکار این پروژه حتی خبر نداشتند که یک اثر میراثی به نام یخچال داخل باغ وجود دارد و با بلدوزر، قصد پرکردن یخچال را داشتند و فکر می کردند گودال بزرگی است. همانروز فعالان محیط زیست جلوی بلدوزر ایستادند و نگذاشتند این اتفاق ناخوشایند رخ دهد. ولی متاسفانه به ریشه درختان آزاد دور یخچال آسیب فراوانی وارد شد و برخی از درختان فروریخت.
رامین محمدیان توضیح می دهد: خوشبختانه اداره کل میراث فرهنگی گیلان هم سریع اقدام کرد و پرونده ثبتی یخچال چمارسرا را بصورت اضطراری به تهران فرستاد. و شهرداری را ملزم به دیوار چینی حریم باغ نمود.

مسئول ثبت بناهای میراثی اداره کل میراث فرهنگی گیلان درباره کارکرد این یخچال ها می گوید: پیش از اختراع و فراگیر شدن یخچال و فریز، مردم از یخ های طبیعی برای خنک کردن آب و مواد غذایی استفاده می کردند. ابتدایی ترین یخچال های قدیمی گودالهایی بود که در زمستان از برف انباشته می شد و در تابستان از یخ فشرده آن استفاده می کردند.
مهدی میرصالحی توضیح می دهد: معماری این یخچالها در استانهای مرکزی با اقلیم گرم و خشک، به صورت گودالهایی با سقف گنبدی بود. ولی در استان گیلان بخاطر اقلیم معتدل و مرطوب، گودالهای عمیقی با تنبوشه های سفالی در کف ساخته می شد و به جای سقف گنبدی، از شلتوک برنج و گیاه باستانی کَرَف استفاده می کردند.
وی، با اشاره به قدمت این یخچال می افزاید: یخچال باغ سالار مشکات واقع در محله چمارسرا، متعلق به دوره قاجار و تنها یخچال باقی مانده رشت است. خوشبختانه با همکاری شهرداری در آبان ۱۳۹۵، تنها یخچال باقیمانده گیلان احیا شده است. یخچال محله چمارسرا، سالها در گوشه باغ سالار مشکات رشت متروک افتاده بود، که با احیای باغ سالار مشکات توسط شهرداری، یخچالی هم مرمت گردید.
این کارشناس درباره کارکرد و نحوه نگهداری برف در برف چال ها توضیح می دهد: گودالهای بزرگی به عمق ۱۰متر و دهانه ۲۰مترمی کندند و خاک حاصل از دپوی گودال را به صورت دیوار چینی گودال بالا می آوردند. در کف یخچال تنبوشه های سفالی تعبیه می شد تا آب حاصل از آب شدن برف و یخ به بیرون هدایت شده و مانع از آب شدن بقیه برف ها گردد. اطراف گودال را هم با کاشت درختان آزاد محصور می کردند. این درختها نقش عایق و خنک کننده و سایه انداز را برای یخچال ها داشت و افزون بر آن ریشه های بلند و قطور درختان آزاد باعث می شد، خاک دیواره اطراف یخچال چسبندگی پیدا کرده و با بارانهای پی در پی گیلان شسته نشود. یخچالهای گیلان فاقد سقف گنبدی همانند دیگر استانهاست. زیرا شدت باران موجب تخریب سقف می شد. بنابراین از پوشش گیاهی استفاده می کردند.
میرصالحی همچنین یادآور می شود: سازندگان، معمولا یخچالها را اجاره می دادند. اجاره دار وظیفه داشت در زمان بارش برف یخچال را از برف پرکند. برای ماندگاری بیشتر و فشردگی برف، یک لایه حدودا ۲۰سانتی برف را داخل گودال ریخته و رویش را با سبوس برنج پر می کردند و سپس با چوبهای مخصوصی -که به آن «تخماق» می گفتند- برف و سبوس را می کوبیدند تا برف کاملا فشرده شود. مخلوط برف و سبوس برنج لایه لایه در گودال پر شده و سفت می گشت. در نهایت روی برف های فشرده شده را با یک لایه فَل (شلتوک برنج) و گیاه کَرَف- که از گیاهان باستانی گیلان است- می پوشاندند. به این شیوه یخ تا مدت طولانی باقی می ماند.
آنگونه که اهالی چمارسرا به یاد دارند، در اواخر اردیبهشت ماه، مسئول یخچال، در یخچال را باز می کرد و یخ ها را با اسلوب خاصی تا شهریور می فروختند. عمده ترین خریداران یخ ها، یخ بهشت سازی ها و سازندگان بستنی سنتی بودند .

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *