اخبارفرهنگگردشگری

جایگاه نور و آتش انزلی، ۴۰سال پیرتر از برج لندن ؛ فانوسی که با روغن ۳۲۸ قرانی روشن می شد

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
نزدیک به ساحل بود و در فضایی وسیع و باز. و نسیم خوش دریا را بر ارتفاع ۲۰متری خود حس می کرد. « برج فانوس» قرنها شاهد «مالا» هایی بود که برای قوت روزانه به دریا می زدند و گاه خداقوتی می گفت به ماهیگیرانی که «پَرِه» هایشان را از آب دریا بالا می گرفتند. دعای خیرش بدرقه راه «لوتکا» هایی بود که به دریا می زنند. با اینحال خود شاهد بود که برخی از «مالا»های انزلی به دریا رفتند و هیچگاه باز نگشتند.
هم او شاهد بود غارت دریا را از سوی عوامل «خرس بزرگ» و تجاوز نیروهای روس و نخستین اعتصاب های کارگری ناشی از فقر. و عدالت خواهی و غریو و فریادهای مجاهدان مشروطه خواه و بانگ کمونیست بالشویکها و… .
اما این بنای بجامانده از دوره فتحعلیشاه قاجار، امروز چنان در بندِ حصارِ بناهای مسکونی انزلی گیر افتاده که آزاد کردن آن بعید بنظر می رسد.
آن روز که به دیدن برج آتش بندر انزلی رفتم، درب ورودی آن بسته بود. گویا این برج، برای همیشه پشت درهای بسته گیر افتاده است. و قصد من برای بالارفتن از پله های مارپیج برج ۲۸متری، بی نتیجه ماند. حصاری آهنی تنها ضلع آزاد آن را نیز در بند کشیده و پلاستیکی حاوی نان خشک بر میله های درب آویخته بود. وضعیتی ناخوشایند برای بنایی که به سال ۱۳۵۶ در فهرست آثار ملی ثبت شده است!

اما فانوس دریایی انزلی تنها هدایت کننده ماهیگیران نبود. برج دیده بانی بود برای تجاوزات احتمالی دشمن. از وقتی که کشتی های روس از دریای انزلی بسمت بندر پیربازار آمده و در روستای «پیله داربن» زمینگیر شدند، بیم خطر همواره انزلی را تهدید می کرد شاید. از همین رو بود که پسرک گرجی تباری که بعنوان کارگر به ایران آورده و بعدها حاکم گیلان شد، تصمیم گرفت برجی بسازد که هم فانوس دریایی باشد و هم دیدبانی برای پیش بینی خطر.
تقریبا بیشتر منابع مکتوب از جمله کتاب تاریخ بندر انزلی اثر عزیز طویلی، اتفاق نظر دارند که فانوس دریایی بندر انزلی را «خسروخان گرجی» ساخته است. « یاسنت لویی رابینو»، سر کنسول انگلیس در رشت در اوایل قرن بیستم میلادی، خود این فانوس را در زمان خرابی دیده بود و اطلاعات جالبی در مورد آن منتشر کرده و در مورد مشخصات و مزد کارگر آن می نویسد: « فانوس دریایی در انتهای حد شمالی شهر قرار گرفته است. این بنا ۳۵ذرع ارتفاع دارد. با اینکه اکثرا آن را روشن نمی کردند، مزد نگهبان این برج در سال ۱۲۹۴ هجری قمری (۱۸۷۷میلادی ) ۲۵تومان و پول روغن آن ۳۲۸ قران بود که تا سال ۱۳۲۷ هجری قمری این هزینه را در حساب عمومی گیلان منظور می کردند. این برج فعلا رو به ویرانی است.»
مناره فانوس دریایی که در زمان رابینو مخروبه ای بیش نبود؛ در زمان پهلوی اول مرمت و مجدد مورد استفاده قرار می گیرد.
یک فعال حوزه گردشگری در انزلی درباره تاریخچه این برج، می گوید: برج دیده بانی و چراغ دریایی در زمان فتحعلیشاه قاجار به سال ۱۱۹۴ (۱۸۱۵) خورشیدی و به همت خسروخان گرجی، والی گیلان، ساخته شده است.
«محمود عباسیان امین» با بیان اینکه فانوس دریایی انزلی «جایگاه نور و آتش» هم خوانده می شود، می افزاید: این مناره در ابتدا به ارتفاع ۲۰ متر ساخته شد و نگهبان آن وظیفه داشت با سوزاندن پیه حیوانات، فانوس دریایی را روشن نگه دارد. آن زمان فانوس دریایی بیشتر کاربرد دیده بانی داشت. زیرا روس ها همواره از ناحیه دریا مشغول غارت منابع دریا و تجاوز به خاک شمال ایران بودند.
مشاور کمیسیون گردشگری شورای شهر انزلی یادآور می شود: برج فانوس به لحاظ قدمت ۴۰سال از برج لندن (بیگ بنگ) پیرتر و زمان ساخت آن مقارن با شکست ناپلئون در واترلو بوده است. این برج دیده بانی، بعد از نبرد پیله داربن که طی آن روسها از نیروهای مبارز مردمی شکست می خورند، احداث می گردد. و به لحاظ زمانی می توان گفت، پس از عهدنامه گلستان و ۱۳سال قبل از عهدنامه ترکمنچای بنا شده است.
عباسیان امین با بیان اینکه برج فانوس امروز بعنوان نماد شهر انزلی تبدیل شده است، می افزاید: این برج، جزو نخستین بناهای انزلی است که به شماره ۱۵۱۲ ، در تاریخ ۱۳۵۶/۹/۲۶ در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
راهنمای تورهای گردشگری، با اشاره به تغییراتی که طی سالها در برج فانوس رخ داده، توضیح می دهد: این برج ابتدا تنها محل دیده بانی بود. درسال ۱۳۰۸ خورشیدی با افزودن ارتفاع آن به ۲۸ متر، یک ساعت آلمانی چهار سمت باکوک هفتگی بر بالای آن نصب گردید و از آن زمان، برج ساعت نماد انزی شد. مجددا در سال ۱۳۶۹ با یک مرمت نامطلوب، دایره ساعت کوچکتر و با حذف ساعت های آلمانی، ساعت های الکتریکی به جای آن نصب شد که بسیار ناخوشایند می باشد.
عباسیان امین می افزاید: در کودکی به یاد دارم وقتی در کوچه ها بازی می کردیم، زمان را از طریق همین برج متوجه می شدیم. زیرا در هر جهت شهر که بودید، برج و ساعت های آن پیدا بود. اما متاسفانه طی ۱۰ سال اخیر جوری انزلی بلندمترتبه سازی شده که مناره دیده نمی شود.
وی با بیان اینکه فانوس انزلی تاکنون ۸پادشاه و ۷رئیس جمهور را به خود دیده است، می افزاید: ناصرالدین شاه در زمان سفرهایش به اروپا و بازگشتش و قلیان کشیدنش در عمارت آفتاب یا شمس العماره- که متاسفانه تخریب شد- و همچنین سفر مظفرالدین شاه به اروپا و استقبال مردمی در بازگشت، آمد و شد سربازان و نمایندگان تزارها و سربازان بیگانه بر سر تصاحب ناوگان دریایی، تلاش مشروطه خواهان و آزادیخواهان نهضت جنگل و… ناگفته هایی است که برج فانوس در خود نهفته دارد و در سفرنامه ها ذکر شده است.
وداع با برج فانوس از میان کوچه باریکی است که به خیابان سپه انزلی منتهی می شود. جلوتر اسکله و پل غازیان انزلی پیداست و ماهیگیرانی پیری که با لوتکا پره به آب انداخته اند و مرغان دریایی مهاجری که از سرمای سیبری به گیلان پناه آورده اند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *