اخبارتاریخگردشگری

حمام دوره صفویه از دل خاک بیرون آمد 

پرداخت نان و گندم برای استفاده از حمام میربلوک

گیل مهر- مهری شیرمحمدی

اینجا در بافت بازار شهر دیلمان، حمام کوچکی به یادگاری بجامانده از دوره صفویه است.  دورتا دور آن انگار خندقی است که بنا را همچون نگین در میان گرفته.

نوروز ۱۳۹۷ بود که درب «حمام میربلوک» برای نخستین بار بروی گردشگران باز شد و مردم توانستند حمام تاریخی با الگوهای معماری حمام های کوهستان های گیلان را ببینند. اگرچه این حمام نیز سقف گنبدی دارد، اما بجای نورگیرهای شیشه ای، سنگ مرمرهای شفاف  فضاهای خالی سقف را پر کرده است.

۵۰ کیلومتر که از شهر سیاهکل دور شدید، در ارتفاع ۱۴۶۶ متری از سطح دریا و بعد از«اسپیلی» و در بافت بازار دیلمان، حمام کوچک میربلوک قرار دارد. اگرچه در زمان های غیر حضور مسافر، درب حمام بسته است، اما پرس و جو از مغازه دارهای اطراف، شما را رهنمون می کند که کلید دار، یکی از کارکنان شهرداری دیلمان است.

تنها یک تماس کافی بود تا «شعبان رجبی» خود را رسانده و قفل حمام میربلوک را بگشاید. وی می گوید: حمام بعد از انقلاب ۵۷ عملا تعطیل شد. ولی پیش از آن مورد استفاده اهالی قرار می گرفت.

هم او توضیح می دهد: حمام دو حوضچه آب گرم و آب سرد داشته که آب آن با تنبوشه های (لوله) سفالی از چشمه آب ییلاق لاریخانی تا حمام کشیده شده بود.

بخشی از لوله های سفالی هنوز از بدنه دیوار پیداست. شعبان رجبی توضیح می دهد که یکی از دو حوض حمام قبلا بزرگتر بوده ولی به دلیل غرق شدن کودکی در حوض، بعدها  از عمق سطح حوضچه کاسته شده است.

حمام میربلوک با تمام خُردی، انگار نیمی از آن داخل زمین قرار گرفته است. ارتفاع آن از منظر بیرونی کمتر از ۲متر نسبت به کف خیابان اصلی است. در حال حاضر دور آن فضای خالی شبیه به خندق ایجاد شده و با داربست هایی که در اطراف آن نصب کرده اند، امکان رفتن به سقف حمام نیست با این حال می توان دید که سقف حمام  سه گنبدای است.

 برای رسیدن به صحن حمام،  سه پله  از سطح زمین به رختکن می رسد. صحن حمام هشت ضلعی است. چهار ضلع کوچک و چهار ضلع بزرگ.  برخی از قسمت های صحن توسط اداره کل میراث فرهنگی گیلان،  شیشه بند شده تا برخی از اقلام زندگی مردم گذشته  و از جمله سنگ قبرهای قدیمی گورستان های دیلمان به نمایش گذاشته شود.

این را می توان از تابلوی اداره کل میراث فرهنگی دریافت که مختصری در باب معرفی حمام نصب کرده است. « این حمام به احتمال زیاد در دوره صفویه ساخته شده است. هرچند برخی از کارشناسان قدمت آن را به دوره ایلخانی نسبت می دهند، اما از آنجا که این حمام در مسیر راه قدیم گیلان، معروف به راه شاه عباسی بود،  بجز اهالی، مورد استفاده مسافران هم قرار می گرفت.

این حمام به این علت به حمام میر بلوک معروف شده که در حدود ۲۰۰سال قبل توسط «میرزا علی میر بلوک» از زیر لایه های خاک بیرون آمده و مرمت شده است . این حمام یک بار دیگر هم توسط «صدرالله خیرخواه تقوی» از اعقاب میربلوک مرمت شده است. حمام تا دهه ۵۰ نیز دایر بوده و اهالی با پرداخت نان و گندم به عنوان هزینه، از این حمام عمومی استفاده می کردند.

این حمام در اسفند ماه سال ۱۳۷۹ توسط سازمان میراث فرهنگی و به شماره ۳۰۴۳ در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شده است.»

یک کارشناس ارشد مرمت و احیای بناها و بافت های تاریخی، ضمن بررسی این حمام می نویسد: «اقلیم به عنوان یک عامل مهم در طراحی و ساخت ابنیه سنتی ایران بوده و نقش بسزایی را ایفا می کند به گونه ای که حمام های ساخته شده در مناطق کوهستانی گیلان از نظر طراحی و ساخت با معماری حمام های نواحی جلگه گیلان تفاوت دارند و شرایط محیطی در سیستم آب رسانی، تامین نور و روشنایی، هماهنگی طرح با محیط، شکل و ساختار بنا تاثیر گذار بوده است.»

«طاهره تراضی» ضمن بررسی معماری این حمام، پیرامون مصالح مورد استفاده درحمام میربلوک ادامه می دهد: «گنبدها با شیشه های ضخیم نورگیر به صورت مشبک پوشانده شده اند. شالوده اصلی بنا از سنگ، دیوارها از آجر، ملات بکار رفته در آن ساروج و نورگیرهای بالای گنبدها از جنس مرمر شفاف است. این بنا به احتمال زیاد متعلق به دوره صفوی است که در دوره های مختلف ضمن اضافه کردن الحاقات مورد بازسازی واقع شده است. حمام دیلمان دارای ساختار ساده ای است که متناسب با شرایط سخت آب و هوای کوهستان طراحی و ساخته شده است. در گذشته نیز حوض کوچکی برای شست و شوی پا، جلوی در ورودی آن قرار داشته است.

وی در مورد طراحی حمام نیز می نویسد: «حمام دارای یک صحن مرکزی ۸ضلعی است که ۴ضلع بزرگ و ۴ضلع کوچک آن به صورت یکی در میان قرار گرفته است. بدین شکل که چهارصحن دیگر در چهارجهت اصلی محوطه مرکزی حمام را احاطه نموده اند همچنین در چهار گوشه (کنج) چهار اطاق یا محوطه برای گرم خانه و سردخانه و محل نظافت پا، تنویر خانه و سربینه ساخته شده است. سابقا سه پله به طرف پایین حمام امتداد داشت که افراد از آن طریق به داخل حمام می رفتند و یک حوض آب سرد برای شستشوی پا در جلوی سربینه تعبیه شده بود که توسط افراد ساکن دیلمان قسمت سربینه درگاه ورودی تخریب شده است. تون حمام در پشت بنا ساخته شده و گرم خانه در بالای تون و خرینه حمام مابین گرم و سردخانه تعبیه شده است.

در یکی از اضلاع بزرگ خزینه آب گرم و در سه ضلع دیگر ۳سکو به چشم می خورد، همچنین درهایی که در هر یک از اضلاع کوچک تعبیه شده اند به گرم خانه و سردخانه و سربینه باز می شود.»

اگرچه پیش از این، «تی تی کاروانسرا» در محور سیاهکل به دیلمان ثبت ملی شده و «بازار تاریخی آسیاب بر» نیز ماه گذشته در فهرست آثار ملی ثبت شد، اما می توان گفت، حمام کوچک میربلوک، از معدود دیدنیهای تاریخی شهری است که در گذشته «دیل مئون» نام داشت و جایگاه مردمان دیلم بود که با دام های خود در کوهستان های گیلان زندگی می کردند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *