اخبارتاریخ

خدمات عمرانی حکمران عهد ناصری؛ از اختراع میرزا قاسمی تا توسعه راه های گیلان

به گزارش گیل مهر، نام «محمد قاسم خان والی» در گیلان با خوراک خوشمزه «میرزا قاسمی» پیوند خورده است. غذایی که به خاطر علاقه وافر حاکم گیلان به بادمجان، از سوی خودش ابداع شد. هرچند غذای محلی «میرزا قاسمی» از دوره «ناصرالدین شاه» بر سر سفره های گیلانیها خوش درخشید، اما اکنون «میرزا قاسمی» یک غذای ملی شده است.
اما، توانایی های این حاکم بادمجان دوست، در مطبخ خلاصه نمی شد. بقول یکی از پژوهشگران تاریخ رشت، اگر مسئولان درباره خدمات عمرانی « محمد قاسم خان والی» بیشتر بدانند، می باید تندیس این حاکم عملگرا را ساخته و در جزیره پشت سد منجیل نصب نمایند تا مسافرانی که به قصد دیدن لذت آب سفیدرود در منجیل توقف می نمایند؛ بدانند که اول بار توسعه این راه بدست چه کسی بوده است. زیرا اگر خدمات عمرانی قاسم خان والی در توسعه راه مالروی قزوین رشت نبود؛ همانند دوره صفویه مردم ناچار بودند همچنان از راه صعب العبور و کوهستانی دیلمان عبور نمایند.
سفیر هشت ساله ایران در روسیه
«محمدقاسم خان والی» که در ۱۲۸۹هجری قمری زندگی را بدورد گفت؛ ابتدا توانایی های خود را در دربار ایران در زمان «محمد شاه قاجار» نشان داد و زمانی که از سوی «ناصرالدین شاه» سفیر ایران در روسیه شد، پس از پایان دوره اش، مهمترین نشان دولتی وقت روسیه را از آن خود کرد.
قاسم خان، پسر «دوستعلی خان معیرالممالک» و نوه «حسنعلی‌بیگ بسطامی» بود. او توسط برادرش «حسینعلی خان معیرالممالک » وارد دستگاه دولتی شد و مورد توجه «محمدشاه» و سپس «ناصرالدین شاه» قرار گرفت. در ۱۲۷۱ قمری به حکم «ناصرالدین شاه قاجار»، قنسول گری «تفلیس» را پذیرفت. پس از مدتی به همراه «عباسقلی خان نوری» برای تهنیت جلوس «تزار الکساندر دوم» به روسیه فرستاده شد.
قاسم خان پس از بازگشت «عباسقلی خان» نخست به سمت وزیر مقیم و سپس به عنوان وزیرمختار در روسیه ماند. حضور ۸ساله ی قاسم خان والی در روسیه، و خدماتش در این کشور موجب شد پس از بازگشت از روسیه به پاس خدماتش «نشان اقدس» را دریافت نماید. این نشان، مهم ترین امتیاز در آن دوران بود. اولین پست دولتی قاسم خان پس از ورود به ایران حکمرانی گیلان بود.
انتخاب حاکمانی که روسی بلد باشند
اما این انتخاب بر اساس چه مناسباتی صورت گرفت؟ یک پژوهشگر تاریخ رشت درباره این انتخاب حساب شده می گوید: گیلان همواره ترمینال تردد کشورهای روسیه و انگلستان بود. رونق اقتصادی آن زمان گیلان و وجود تجارتخانه های متعدد در این استان موجب می شد، حاکمانی انتخاب شوند که بتوانند این مراوادات بین المللی را پایدار نگه دارند.
مهندس «روبرت واهانیان تبریز» می افزاید: «ناصرالدین شاه» نیز در دوران حکومتش، کسانی را به عنوان حاکم این منطقه انتخاب می کرد که از کارکنان وزارت خارجه باشند و یا دست کم زبان روسی را بلد باشند. البته در آن زمان وزارت خارجه نبود ولی تشکیلاتی مربوط به نمایندگان ایران در خارج از کشور داشتیم.
وی تاکید می کند: بی تردید یکی از دلایل انتخاب «محمد قاسم خان والی» به عنوان حکمران گیلان، حضور ۸ساله او در روسیه بود. قاسم خان یک شخصیت اروپا دیده تمام عیار بود و نوع نگرشش در حکومت داری هم با دیگران تفاوت داشت.
این پژوهشگر می افزاید: محمد قاسم خان والی «سن پطرزبورگ» آن زمان را دیده بود. این شهر، مهد انواع هنرهای اروپایی بخصوص معماری بود و همین آبادانی توام با آثار هنری در نگرش «قاسم خان» تاثیر بسزایی داشت و وقتی حکمران گیلان شد، مصدر بسیاری از عمران و آبادانی ها نه تنها در رشت بلکه در کل گیلان شد.
ایجاد اولین تفرجگاه رشت توسط حاکم سن پترزبورگ دیده
وی به خدمات عمرانی حاکم عهد ناصری در گیلان اشاره نموده و تصریح می کند: اولین اقدام عمرانی «محمد قاسم خان» در رشت، ساخت محلی برای تجمع و تفریح مردم بود؛ سبزه میدان در آن زمان باغی بود که مردم می توانستند در آن آزادانه به گشت و گذار بپردازند.
واهانیان به اشتباه برخی متون تاریخی در انتساب ساخت قدیمی ترین تفرجگاه مرکز استان به نام «محمد ولی خان تنکابنی» اشاره نموده و یادآور می شود: سبزه میدان زمانی ساخته شد که اصلا محمد ولی خان تنکابنی به دنیا نیامده بود.
وی به استناد قدیمی ترین نقشه شهر رشت -که در زمان ناصرالدین شاه کشیده شده است- اشاره نموده و تاکید می کند: سبزه میدان در نقشه ای که مهندس ذوالفقارخان با شاگرادانش در دوره ناصرالدین شاه و به سفارش«عبدالوهاب خان آصف الدوله»، نایب الحکومه گیلان در عهد ناصری کشیده است، در همین ابعاد و با همین شکل هندسی فعلی وجود دارد. ولی چون «محمد ولی خان تنکابنی» معروف به «نصرالسلطنه» در دوره های بعد سبزه میدان را بازپیرایی کرد، برخی متون مثل کتاب «نامها و نامدارهای گیلان»، ساخت سبزه میدان را «نصرالسلطنه» نسبت داده اند.
همچنین در قدیمی ترین نقشه شهر موجود رشت، زمین شلتوک زار جز اراضی ناصریه (پشت بیمارستان پورسینای فعلی) هم به نام مالک آن یعنی قاسم خان والی ثبت شده است.
توسعه راه ارتباطی رشت منجیل
شاید مهمترین حرکت عمرانی« محمد قاسم خان والی» -که توسعه زیرساختی گیلان را متاثر نمود- توسعه راه قدیم رشت به قزوین بود.
«روبرت واهانیان» در این باره می گوید: راه اصلی ارتباطی قدیم گیلان، معروف به «راه شاه عباسی» از قزوین با عبور از منطقه انبوه، جاده کوهستانی دیلمان را طی نموده و با گذر از سیاهکل به لاهیجان می رسید.
وی خاطر نشان می سازد: کوره راه دیگری هم که می توان گفت، راه مالرو بود، همان جاده قدیم فعلی رشت به منجیل است که بخشی از طی مسیر به دلیل فقدان پل مشکل ساز بود و می باید مسافران از داخل رودخانه سفید رو عبور می کردند.
این پژوهشگر تاریخ رشت به استناد کتاب تاریخ ۴جلدی «رجال ایران» یادآور می شود: «مهدی بامداد» در این اثر تعریض و توسعه این راه ارتباطی را از خدمات «محمد قاسم خان والی»، حاکم عهد ناصری نوشته است.
راهی که این حاکم بادمجان دوست تعریض و توسعه داد، اکنون سه راه دیگر ارتباطی هم در آن احداث و یا درحال احداث است. در همین مسیر علاوه بر ایجادآزادراه، ارتباط ریلی هم در حال احداث می باشد، بنابراین مسئولان استان و یا شهرستان رودبار می توانند با ساخت تندیسی از «محمد قاسم خان والی»، خدمات ارزشمند وی را ارج نهند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *