اخبار

خطر در یک قدمی عمارت کلاه فرنگی/ رانش بستر رودخانه گوهر رود تا حریم یک اثر ملی

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
بواسطه سیلاب های اخیر، به برخی از بناهای میراثی در استانهای سیل زده، آسیب جدی وارد شد. اگرچه در مرکز استان گیلان، وجود دو رودخانه زرجوب و گوهر رود و تالاب عینک بخش زیادی از بارش های نوروزی را در خود ذخیره کرد، اما ازدیاد آب رودخانه هایی که در بسیاری از موارد دیوار چینی نشده ، آرام و بی صدا بستر و حریم خود را می شورد و زنگ تخریب را برای سازه های حریم رودخانه بصدا درمی آورد.
حالا این خطر در یک قدمی عمارتی است که در زمان ناصرالدین شاه قاجار توسط «اکبرخان بیگلربیگی» یکی از متمولین رشت (اجاره دار گمرکات گیلان، مازنداران، خراسان و کرمانشاه) ساخته شده است.


عمارت کلاه فرنگی بعد از فوت اکبرخان به همسر و پسرعموی اکبرخان یعنی صادق خان اکبر محتشم الملک (ملقب به سردار معتمد) که چند نوبت والی گیلان بود، به ارث می رسد و از آن پس باغ رویایی که عمارت در آن ساخته شده بود، بنام باغ محتشم نامگذاری می گردد.
دهه ۱۳۳۹ اداره مالیاتی بواسطه بدهی سردار معتمد، باغ را تصرف و به شهرداری رشت واگذار می نماید. این باغ در ۱۳۳۹ با نام «پارک شهر» تغییر کاربری یافت و متاسفانه در گذر زمان بخش های زیادی از این باغ تبدیل به ادارات دولتی شد.
عمارت کلاه فرنگی که پیش از انقلاب، محل پذیرایی از رجال دولتی بود، در اوایل انقلاب ۱۳۵۷ متروک ماند و مامنی برای معتادان شد و متاسفانه یک بار دچار حریق شد. سال ۱۳۷۴ بود که عمارت کلاه فرنگی از سوی شهرداری به اداره کل میراث فرهنگی گیلان واگذار و حالا چند سالی است یک اثر ملی بعنوان ساختمان اداری پایگاه پژوهشی میراث فرهنگی تغییر کاربری یافته است.(نک، محمود نیکوییه، رشت شهرباران، ص:۲۷۲)
حالا در این آشفته بازار اداره کل میراث فرهنگی و مرکز استانی که ۹ماه بی کلانتر است، نگینِ باغِ رویایی محتشم- که در نزدیکی رودخانه گوهر رود ساخته شده- بواسط پیش روی حریم ناشی از عدم دیوار چینی رودخانه و سیلاب اخیر، دچار رانش شده و کمتر از ۲۰متر باقی است تا عمارت کلاه فرنگی ریزش نماید

.
عمارتی که بخاطر نوع معماری اش «کلاه فرنگی» لقب گرفته، از شخصیت های تاریخی زیادی پذیرایی کرده است؛ مظفرالدین شاه قاجار به سال ۱۲۸۱ خورشیدی در این عمارت نشسته و ورزا جنگ (جنگ بین دو گاو نر) تماشا کرد. محمدولی خان خلعتبری(سپهسالار) نیز چند روزی مهمان این عمارت بود. پادشاه افغانستان(امان الله میرزا) و ملکه اش در زمان حکمرانی تیمورتاش در کلاه فرنگی پذیرایی شدند. رضا خان نیز وقتی برای سرکوب جنبش جنگل به گیلان آمد، مدتی در همین عمارت مستقر بود. سالهای ۶۰ نیز که سریال و فیلم سینمایی میرزا کوچک جنگلی ساخته می شد، صحنه به دار آویختن دکتر حشمت در همین باغ و نزدیک به عمارت فیلمبرداری شد.(عبدالله وارث، کلاه فرنگی از دیروز تا امروز، ماهنامه ره آورد گیل،شماره ۹۳)
عبدالله وارث، می نویسد: این باغ تنها یک قلمستان بود که بسال ۱۲۵۰ خورشیدی و در دوران ناصرالدین شاه قاجار توسط اکبر خان بیگلربیگی خریداری شد. و اکبرخان اقدام به ساختن «عمارت کلاه فرنگی»جهت اسکان تابستانه و محل پذیرایی از مالکان و رجال نمود.

این پژوهشگر در مورد موقعیت و قدمت باغ و عمارت ادامه می دهد: این باغ در قدیم از محلات کم تردد و دور از مرکز شهر بود. عمارت کلاه فرنگی فقط تابستان ها مورد استفاده قرار می گرفت. این نوع عمارت ها سبک خاصی از معماری بود که معمولاً در وسط باغ ها و تفرج گاه بعنوان سر پناه ساخته می شد. قدمت این عمارت با کمی فاصله، کمتر از قدمت باغ می باشد. با توجه به سفر نامه مظفرالدین شاه قاجار به اروپا و عبور ایشان از رشت و عمارت کلاه فرنگی و باغ در سال ۱۲۸۱ شمسی باید تاریخ تأسیس عمارت را بین ۱۲۵۰ الی ۱۲۸۰ بیان نمود.
وی به نوع معماری عمارت که الهام گرفته از معماری بادکوبه آذربایجان (شوروری سابق) است، اشاره نموده و می نویسد: این عمارت در داخل ۴ طبقه و از خارج۳ طبقه دیده می شود که یکی از شاهکارهای معماری محسوب می شود. شباهت طبقه ی بالایی این بنا به کلاه سیلیندری(فرنگی) علت معروف شدن این بنا به «عمارت کلاه فرنگی» شده است.
حالا گزارش شده در اثر بارندگی های پیاپی اخیر، زمین حریم عمارت دچار رانش شده و این امر موجب خسارت به عمارت کلاه فرنگی شده است.
اگرچه مدیر پایگاه پژوهشی میراث فرهنگی گیلان در تماس تلفنی با نگارنده اعلام کرد که هیچ خسارتی به عمارت وارد نشده است، اما مشاهده نگارنده نشان می دهد خطر در یک قدمی عمارت است و با پیش بینی هواشناسی برای بارندگی آخر هفته، عن قریب ۱۶متر باقی مانده حریم رودخانه گوهر رود رشت به سمت عمارت شسته شده و چه بسا ظلع شرقی عمارت فروبریزد.

رودخانه گوهر رود از لاکان رشت سرچشمه گرفته و پس از گذر از باغ محتشم و میدان رازی بسمت غرب رشت یعنی محله چمارسرا می رود. اگرچه این عمارت در دوره ناصرالدین شاه ساخته شده، ولی مسلما پیش روی آب رودخانه مسیر را بسمت عمارت نزدیک تر کرده است. رودخانه گوهر رود در ضلع جنوبی مشرف به عمارت و جایی که کمپین مسافران قرار دارد، با دیوار چینی از سوی شهرداری در سالهای پیش، مستحکم شده و خطری متوجه عمارت نیست.
اگرچه متولی رودخانه های رشت، اداره آب منطقه ای است و از مرکز رودخانه تا شعاع ۲۰ متر آزادسازی و حریم سازی برعهده این اداره است، اما از دیرباز وظیفه دیوارچینی و لایروبی را شهرداری برعهده گرفته است.
بررسی های میدانی نگارنده نشان می دهد، لایروبی تابستان گذشته رودخانه و ایجاد سیل بند و زباله گیر از سوی شهرداری در دو نقطه نزدیک به عمارت، باعث ایجاد رانش زمین در حریم بنای میراثی شده که به سال ۱۳۷۵ و بشماره ۱۷۶۴ در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شده است.
برای بررسی دقیقتر به آن سوی رودخانه در خیابان ۱۷شهریور می روم. کوچه ای که مشرف به سیل بند است، با سیم توری محافظ شده و درب دسترسی به حریم رودخانه قفل شده است. یکی از ساکنان کوچه کلید بدست راهنمایمان می شود. قفل را برایمان بازکرده و توضیح می دهد: این حفاظ را شهرداری بنابه درخواست ساکنان محله ایجاد کرده است. زیرا معتادان و اراذل و اوباش در زیر درختان حریم پنهان می شدند.
گشتی در حریم رودخانه نشان می دهد، حالا این بخش که آبرفت رودخانه پس از لایروبی را در خود دارد، فرصت کشاورزی مناسبی برای اهالی فراهم آورده است و ساکنان محل با کاشت حبوبات و ترب برای خود باغی ایجاد کرده اند.

نزدیک به حریم رودخانه می روم. در دو سوی رود، سنگ های بزرگ ریخته شده است. یکی دیگر از ساکنان توضیح می دهد: شهرداری خواست آشغالگیر ایجاد کند. دو سوی رودخانه و بستر وسط را بنحوی سنگ چینی کرد که زباله های بالادست را می شست و می آمد و پشت این حفاظ سنگی گیر می کرد. تابستان با کاهش آب رودخانه و گرم شدن هوا بقدری بوی تعفن در فضا می پیچید که چندین بار به شهرداری شکایت کردیم تا شهرداری آمد و سیل بند وسط را برداشت.
این بانو می افزاید: سنگ های سیل بند وسط را یکی از ساکنان حریم رودخانه که اتفاقا کارمند شهرداری است، بسمت منزل خود برد و تا بستر رودخانه سنگ چینی کرد.
مشاهده نگارنده نشان می دهد آن سوی حریم رود در بستر چینی دوم نیز در اثر فشار آب شسته شده و درختان روییده شده در حریم رودخانه افتاده اند.
نزدیک به بخش رانش شده هم دو لوله ، بخشی از فاضلاب را بسمت رودخانه هدایت می کند.

یادم آمد که سال ها پیش یکی از یخچال های طبیعی رشت در نزدیکی عمارت کلاه فرنگی ساخته شده بود و یخ تابستان مردم را تامین می کرد. معلوم نیست چه سالی این یخچال را پرکردند.
درخت خشکیده تراش خورده نزدیک عمارت حاصل کار هنرمندی است که عن قریب در اثر رانش زمین، به داخل رودخانه بیفتد.
اینکه متولی رودخانه ها برای دیوار چینی وظیفه شهرداری است، یا آب منطقه ای بماند، وظیفه میراث فرهنگی برای محافظت از بنایی که به عنوان ساختمان اداری استفاده می کند، چیست؟! فقط سیل آب بعدی مشخص می کند.
در همین باره با مدیرکل میراث فرهنگی گیلان نیز گفتگویی انجام شد که وی در پاسخ به خبرنگار مهر می‌گوید: بعد از اطلاع از این موضوع پیگیری‌های لازم برای وضعیت منطقه و همچنین عمارت کلاه فرنگی انجام شد که خوشبختانه در حال حاضر خطری این بنا را تهدید نمی‌کند.
شهرود امیر انتخابی می‌افزاید: البته برای جلوگیری از آسیب به این بنا در بارش‌ها و احتمالاً رانش‌های بعدی مقرر شد هماهنگی‌های لازم با شهرداری رشت برای ایجاد دیوار حائل در منطقه انجام شود.

عکسها: مراد ریحان- مهری شیرمحمدی

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *