اخبارتاریخفرهنگ

در گفتگو با دکتر عباس پناهی مطرح شد؛ عنوانی نادرست برای انتخاب روز رشت/ رشت پیش از صفویه توسط جمشید شاه مرکز دارالمرز گیلان شده بود

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
چند سالی است ۱۲دی از سوی شهرداری بعنوان روز رشت انتخاب شده و یک هفته منتهی به این روز با ویژه برنامه هایی پاس داشته می شود.
اینکه رشت هم مانند برخی از شهرها صاحب یک روز ویژه در تاریخ خود شده، جای تقدیر دارد. اما به موازات ویژه برنامه های سالانه شهرداری، شاهد نقدهایی به تاریخ و علت این انتخاب در فضای مجازی هستیم.
بنابراین به سراغ یکی از مورخین پژوهشکده گیلان شناسی رفتیم تا بتواند حوادث تاریخی در آستانه تسلط صفویه بر گیلان را موشکافی نماید. دکتر عباس پناهی نیز عقیده دارد، ۱۲دی یک روز جعلی است و انتخاب این روز برای رشت، عنوان نادرستی است زیرا رشت پیش از عهد صفوی توسط جمشید شاه بیه پسی بعنوان مرکز دارالمرز گیلان انتخاب شده بود. از سال ۱۰۰۰ هجری پس از فتح کامل گیلان توسط شاه عباس صفوی گیلان به عنوان نخستین سرزمینی بود که در دوره پادشاهی دودمان صفوی بعنوان املاک خاصه دولت مرکزی گردید.


– در مورد وجه تسمیه و ریشه یابی واژه رشت زیاد صحبت شده اینکه از بن ریسیدن گرفته شده یا سرزمین پست با باران های ممتد،سرزمین ابریشم و… . بجز آنچه مصطلح شده و در لغتنامه آمده تعریف دیگری دارید؟
برخی از لغت شناسان، تعبیرشان از رشت به معنی جنگ آوری و سلحشوری است. واژه «آرشتی»،«رشتی» در سانسکریت و فارسی باستان به معنی «نیزه ور» و «نیزه» است. بنابراین، به نظر می رسد واژه رشتی صفت سلحشوری و رزمی مردم این پهنه باشد. براساس این تعبیر، رشتی؛ نیزه پرتابی کوتاه بوده است و مردم گیل و دیلم به تعبیر نویسنده حدودالعالم، «به حرب مشغول بودند». پس میتوان نتیجه گرفت، مردم این پهنه جنگاورانی بودند که مهارت ویژه ای در استفاده از نیزه ای کوتاه داشتند.
– آنچه در تواریخ قدیم ذکر شده، در کتاب جغرافیای حدود العالم (نگارش ۳۷۲ ه. ق ) از رشت با صفت «ناحیه بزرگ» یاد شده است و یاحمدالله مستوفی در کتاب نزهۀ القلوب از «رشت» یاد کرده است. اما این آبادی شکل گرفته در میانه دور رودخانه «زَرجوب» و «گوهررود» ، چه زمانی مورد توجه قرار گرفت؟
این محل در مسیر ارتباطی واقع شده بود، توقف گاه هایی مورد استفاده کاروان¬های عبوری. همچنین، جغرافیایی آن برای شکار مناسب بوده است. تصور کنید سرزمین پستی دارید، مملو از مرداب ها، رودها، جنگل ها و دیگر عوامل طبیعی و مناسب که برای شکارچیان مناسب است. بنابراین، یکی از کانون های اولیه سکونت، رشت بود. از سوی دیگر قرار گرفتن رشت در دهلیز بیه پس و بیه پیش و شمال به جنوب بر اعتبار و اهمیت این موقعیت ممتاز مرکزیت می افزود و درعصر صفوی، به توجه به مرکزیت، بر وسعت رشت افزوده شد و این روند توسعه در زمان قاجار با توجه به گسترش مناسبات سیاسی و اقتصادی ایران با روسیه از مسیر دریایی پیربازار و انزلی افزایش یافت.


– از تاریخ رشت پیش از صفویه بیشتر بگویید و اینکه آیا تنها قصبه ای با یک روز بازار بوده و یا مدنیت و استقلال داشته است؟
متاسفانه از پیشینۀ تاریخی و کهن رشت اطلاع دقیقی در دست نیست. مولف کتاب تاریخ اولجایتو درباره رشت می نویسد؛ علاوه بر این که رشت حاکم نشین است از بازار و مساجد خوب بهره مند است. وی رشت را یکی از سه «قصبه فومن» می داند.
نکته ای که کمتر بدان توجه شده، اینکه پیش از دوره صفوی، رشت مرکز گیلان شده بود. گفته می شود گیلان پیش از صفوی ، توسط حاکمان محلی شرق و غرب، بیه پیش و بیه پس اداره می شد. درحالیکه ما ۳خاندان محلی داشتیم و علاوه بر حکومت های شرق و غرب، شاهد حکومت محلی سلسله تجاسبی در رشت بودیم که کیائیان حکومت رشت را از بین می برند. اما از سال ۹۸۰ قمری جمشید شاه بیه پسی بعد از یک نبرد بسیار خونین کارکیا خان احمد خان دوم را شکست می دهد و لاهیجان مرکز حکومت کیائیان را تصرف می کند. و پس از آن کل سرزمین دارالمرزبه مرکزیت رشت اداره می شود. ولی از آنجا که بیشترین منابع مکتوب تاریخی مربوط به دوره صفوی است، بنظر می رسد رشت پیش از صفویه کمتر مورد توجه بوده در صورتیکه چنین نیست.
مثلا مولف بستان الریاحه می نویسد: «رشت در لغت فرس به معنی خاکروب است. عرفا نام شهری است بزرگ و بندری سترگ که دارالملک گیلان یا جیلان است.» و یا کاتف، بازرگان روس ،در مشاهداتش رشت را قصبه ای در کنار قلعه توصیف می کند.
و یا رابینو سرکنسول انگلیس در رشت در اوایل قرن بیستم، رشت را دارالاماره و دارالمرز می داند و می نویسد: «دارالمرز به تمامی منطقه ساحلی دریای کاسپین از آستارا تا گرگان هم اطلاق می شود. از زمانی که سلسله تجاسبی در این منطقه حکومت می کردند و رشت را پایتخت قرار دادند تا زمان نادر این وضعیت دوام داشت.»


– از امرای سلسله تجاسبی بیشتر بگویید و اینکه در نزاع های خونین بین حاکمان بیه پس و بیه پیش در کدام سوی این نزاع بودند؟
سرزمین بیه پس و بیه پیش حاکمان مقتدری داشت. آن زمان رشت با وجود واقع شدن در قلمرو بیه پس، دارای حاکم و سلسله ای مستقل به نام تجاسبیان بود.
از آغاز فرمانروایی شان آگاهی زیادی نداریم. در سال ۷۰۵قمری همزمان با حمله اولجایتو ایلخان مغول، فرمانروای رشت امیره محمد بود که بعنوان متنفذترین شخصیت این بخش از گیلان نام برده شده. شصت سال بعد امیره محمد نام دیگری حاکم خاندان تجاسبی شد. پسر و جانشین وی، امیره فلک الدین کوشید تا به فرمانروایان اسماعیل وند کوچصفهان در جنگ علیه سید علی کیا ملاطی کمک کند، اما موفق نشد و سید علی کیا تمام آن نواحی را که به امیره مسعود اسماعیل وند تعلق داشت به قلمرو خود ضمیمه کرد.
امیره محمد پس از این وقایع تکان دهنده ، برای از بین بردن سادات آل کیا با امرای بیه پس متحد شد. پس از این اتحاد، آنها توانستند در نزدیکی رشت سید علی کیا را در سال ۷۹۱قمری شکست داده و او را بقتل برسانند.
اما پس از پیروزی بین آن دو اختلاف افتاد و امیره دباج فومنی، امیره محمد را بخاطر حوادث پس از نبرد به زندان انداخت. عمر امیره محمد پس از رهایی کوتاه بود و پسرش امیره فلک الدین جانشین امیره محمد شد. پس از فلک الدین، سلطان محمد تجاسب پسر دیگر امیره محمد فرمانروا شد و مدت کوتاهی شاه یحیی، ولی در نهایت با تصرف رشت توسط امیره علاء الدین، عمر خاندان تجاسبی تمام شد.
بنایراین ، رشت از اواخر سده نهم ه.ق در اختیار خاندان اسحاقی فومن قرار گرفت و در سال ۱۰۰۰ه.ق با سقوط حکومت های محلی، سراسر گیلان تا سال ۱۱۳۵ه.ق در اختیار صفویان بود.


– این درست است که صفویه بخاطر کسب سود تجارت ابریشم، گیلان را ضمیمه دولت مرکزی کردند؟
درحقیقت، گیلان در دوره صفویان، جزء املاک خالصه شاه صفوی بود و طمع صفویه بخاطر اقتصاد آن بود. این مساله بعدها نقش مهمی در نارضایتی مردم گیلان و ایجاد جنبش های دهقانی فراهم آورد.
بنظر من، انتخاب ۱۲ دی بعنوان روزی که رشت مرکز گیلان شد، یک روز جعلی و انتخاب نادرستی است. زیرا پیش از صفویه و در زمان جمشید شاه بیه پسی رشت مرکز دارالمرز گیلان شده بود. بنابراین بنظرم انتخاب این روز برای رشت، عنوان نادرستی است و بهتر است در آن تجدید نظر گردد.


– پس از سقوط صفویه چه اتفاقی افتاد و چطور گیلان و بویژه رشت یک مرکز تجاری بزرگ گردید؟
پس از سقوط صفویان به وسیلة افغان¬ها، اشغال رشت و گیلان توسط روس¬ها، شرایطی کاملاً متفاوتی ایجاد کرد. روس ها به اهمیت کلیدی رشت در توسعه تجارت خارجی واقف بودند. در این زمان رشت تنها راه ارتباطی و بازرگانی ایران از طریق بندرانزلی به روسیه و کشورهای اروپایی تبدیل شد و سال¬ها تا ظهور بلشویک ها در روسیه«دروازه اروپا» بود.
از سده هفتم هجری -که خاندان تجاسبی در این منطقه حکومت می کردند و رشت را پایتخت خود قرار دادند- نقش آبراه «پیربازار» در بازرگانی پررنگ تر شد و این پهنه که راه ارتباطی بین رشت ـ تولم ـ گسکرات محسوب می¬شد، مورد توجه قرار گفت. تا آن زمان تنها از مسیر رودخانه استفاده می شد و نامی از پیربازار نبود. اما در اوایل قرن دهم هجری نقش بندرگاهی پیربازار مورد توجه قرار گرفت . کالاهای بازرگانی که از بندرهای روسیه به پیر بازار می‌رسید، به رشت منتقل می‌شد و از آنجا به قزوین، زنجان، همدان، تهران و مازندران ارسال می‌گردید در این مسیر ارتباطی سالیانه بیش از بیست هزار نفر به روسیه و کشورهای دیگر سفر می¬کردند.
ارتباط رشت با بندرانزلی و سپس روسیه و کشورهای اروپایی این شهر را به انبار کالاهای وارداتی از روسیه و اروپا به ایران تبدیل کرد. در نتیجه رشت به یکی از پردرآمدترین شهرهای گیلان تبدیل شد. پس از مطرح شدن رشت به عنوان بازار مهم تجارت ابریشم، بسیاری از تجار ایرانی، روسی، ارمنی یونانی برای خرید ابریشم به رشت می آمدند.

– اگر قرار بود جنابعالی بعنوان یک مورخ روزی را بنام رشت پیشنهاد دهید، چه مناسبت و چه روزی را انتخاب می کردید؟
با توجه به این که شواهد و مدارک دقیقی از روز انتقال پایتخت از فومن به رشت در دست نیست،اما با توجه به گزارش های جغرافیایی و تاریخی و همچنین یادداشت های سیاحان اروپایی به نظر می رسد که این انتقال در زمستان و بهار روی نداده باشد. زیرا زمستان در گذشته بسیار سرد و سخت بوده و امکان نقل و انتقال بار و بُنه در زمستان های پر برف و بهار پر باران دشوار بوده است. به یقین این رویداد در اواخر تابستان و یا اوایل پاییز رخ داده که هوای رشت و گیلان بسیار مطبوع و مناسب بوده است. با توجه به این که هدف از این یادبود ایجاد همگرایی و تقویت هویت شهری و محلی است و مخاطبان نیز مردم منطقه و گردشگران ایرانی و خارجی است، دهه نخست تابستان با توجه به شرایط جوی،هوای مناسب و بستر مناسب برای گزاری جشن ها،کنسرت ها،کارگاه ها و دیگر فعالیت های فرهنگی می تواند در معرفی فرهنگ رشت و جذب مخاطب و گردشگر مناسب باشد.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *