اخبارتاریخ

دهه محرم تنها فرصت دیدار از  چند بنای میراثی در جلگه شرق گیلانعمارتهایی که به نیت حسینیه ساخته شدند

گیل مهر- مهری شیرمحمدی

در شهرهای لنگرود، شلمان و روستای همجوارش سیگارود، ۴بنای میراثی ثبت شده است، که به نیت حسینیه ساخته شده است. اگرچه بانیان اصلی این بناها سالهاست به دیار باقی رفته اند، اما فرزندان و نوادگان ایشان نیت نذر نیاکان خود را هرساله در دهه اول محرم بجا آورده و طی ۱۰ روز درب این بناها باز  و نذر نیاکان خود را  برآورده می کنند.

دهه محرم فرصتی است تا از نزدیک بتوان سقاخانه میراثی لنگرود، عمارت سیگارودی در سیگارود، عمارت تحویلداری  و عمارت نیکوکار در شهر شلمان را از نزدیک دید.

حاج علی آشپز قزوینی، بانی  سقاخانه خانه میراثی لنگرود

درب «سقاخانه» میراثی لنگرود در فوشکالی محله  و نزدیک به بازار ماهی فروشان، همیشه بسته است و تنها ۱۰ روز اول ماه محرم باز می شود. معماری بومی این سقاخانه و  به کار رفتن کاشی هایی با تصاویر مذهبی برگرفته از واقعه عاشورا  بر دیوار شرقی سقاخانه در نوع خود بینظیر است.

سقاخانه در جنوب شرقی «بقعه آقا سید حسین» قرار دارد. با آغاز دهه محرم، کلیددار این بنا یعنی نوه حاج علی آشپز قزوینی ، دربهای چوبی که به سرتاسر سقاخانه قفل می شود باز کرده و حاجتمندان و بازدیدکنندگان می توانند کاشیکاری های  ۵ مجلس داخل سقاخانه را ببینند.

دیدن سقف چوبی پوشیده شده با سفال های سرخ پخته ، لمبه های چوبی و سرشیرهای چوبی معماری زیبای بومی گیلان را تداعی می کند.

آستانه ضلع غربی سقاخانه، کاشی های لعاب خورده فیروزه ای دارد. چهار کنج بنای سقاخانه، چهار ستون نما از جنس کاشی لعاب خورده فیروزه ای دارد که شبیه گلدانهای دو پایه است و بر بدنه آن نقش و نگارهایی وجود دارد. بخش هایی از تزیینات این گلدانها شکسته شده و لعاب کاشی ها فروریخته است.

در  دو ضلع به جای دیوار، دو پنجرهاست. شبکه های این پنجره سبز رنگ، فرصتی شده برای حاجتمندان تا نوارهای پارچه ای بر شبکه ها گره بزنند.

زیباترین بخش سقاخانه، دیوار شرقی است. بر بدنه این دیوار از داخل، چهار مجلس با موضوع مذهبی کاشی کاری و در دو ردیف بر دیوار نصب شده است.  موضوع  مجالس  و سال ساخت و بانی و سقاخانه در حاشیه انتهایی کاشی ها دیده می شود و دیدن خاطره تعزیه های دهه ۱۳۶۰ لنگرود را تداعی می کند.

قاسم سلحشور، نوه حاج علی آشپز کلیددار این بنای میراثی توضیح می دهد که جدش نذر کرده بود که خداوند فرزندی به وی عطا نماید و پس از برآورده شدن حاجتش این سقاخانه را بنا کرد.

 وی می افزاید: قبلا حوض سقاخانه  آب داشت . این حوض برای استفاده عموم ساخته شده بود.  آب رودخانه یا باران را در آن جمع می کردند و به شکل سنتی آب تصفیه می شد.

داخل حوض نیز کتیبه کوچکی از جنس سنگ مرمر به دیواره شرقی چسبانده شده، متن کتیبه بدین شرح است: «  وقف موبد نمود حاج علی… حسینیه و عباسیه و غریب خانه را وقف… ایام… با ورثه خود قرار دارد فی شهر محرم الحرام ۱۳۲۰٫»

نقوش کاشیکاری را نیز می توان خواند؛ بر مجلس سمت راست ردیف بالا این عبارات کاشی کاری شده است: « قتلگاه و نعش شهدا- آمدن شیر سر بالین کشته ها- حضرت سید الشهدا- سر نعش علی اکبر- عرب شتر سوار- قاصد مدینه- بانی خیر حاج علی آشپز.»

بر روی کاشی دیگر این عبارات نوشته شده است:« هوالله رقم عبدالله سنه ۱۳۲۰»

بر مجلس سمت چپ ردیف بالا این عبارت نوشته شده است:« ماه بنی هاشم- ابوالفضل العباس- خیمه گاه حسین- امام زین العابدین.»

بر مجالس پایین این عبارات خوانده می شود:  رفتن سلطان قیس به شکار عمل استاد آقائی- شمایل سید الشهدا و درویش کابلی- عمل استاد آقائی نقاش.» لباس های سلطان قیس اروپایی است.

بر دو کاشی دیگر: « بانی سقاخانه غلام حضرت عباس حاجی علی آشپز بتاریخ یوم یکشنبه غره ذی القعهده لوی ئیل ۱۳۴۱٫»

در بخش جنوبی سقاخانه- که جدیدتر است- یک مجلس کاشیکاری دیگر وجود دارد. این مجلس به لحاظ ابعاد بزرگتر بوده و از تصاویر می توان فهمید بارگاه یزید است و اسرای کربلا و  سرهای بریده شهدا را به نمایش گذاشته اند.

متولی بقعه آسید حسین، درباره بانی و واقف این سقاخانه می گوید: آنگونه که از پدربزرگم به یاد دارم، «حاج علی آشپز» گویا از مهاجران قزوین به لنگرود بوده و شغل طباخی در خانواده اشراف را به عهده داشت.

 کاشیکاریهای سقاخانه میراثی لنگرود در واقع مکمل نقاشی های مذهبی داخل بقعه میراثی لنگرود است و تصاویر سقاخانه، مجلس هایی است که در بقعه وجود ندارد.

عمارت تحویلداری و حسینیه ای با در و پنجره های ارسی در شلمان

در «بیجار پشت محله» از محلات قدیمی شهر شلمان، عمارتی ۳۰۰ساله قرار دارد که از نخستین روز ساخت آن تا کنون، در ۱۳روز ماه محرم پذیرای عزاردان حسینی است.

«خانه تحویلداری»، در کوچه حسینه شهر شلمان قرار دارد. و کاربری مسکونی و حسینه را توام داشته است. خوشبختانه این بنا در دوم آبان ماه ۱۳۸۲ و به شماره ۱۰۵۴ در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شده است. هرچند زلزله زمستان گذشته شهرستان لنگرود، خسارت اندکی به این بنا زد، ولی اداره کل میراث فرهنگی وعده داده که مرمت را بنا می کند.

اکنون به همت پنجمین نسل از خاندان «حاج طاهر»، عمارت تحویلداری همچنان سرپاست و هرساله پذیرای هیات های عزاداری است.

تقی بهارمست، یکی از بازماندگان این خاندان می گوید: این عمارت ۳۳۰سال قدمت دارد. آنگونه که از پدرم شنیده ام، اولین نسل ما «حاج طاهر» نامی بود که دو پسر به نام های «علی اصغر» و «محمد طاهر» داشت. بعدها علی اصغر نام فامیل تحویلداری برای خود انتخاب کرد و محمد طاهر، فامیل طاهر پور برای خود برگزید.

محمد طاهر تاجر ابریشم بود و با روسیه تجارت می کرد.  مکان فعلی که این خانه برپا شده، متعلق به دو برادر یاد شده است.

آنگونه که برای ما روایت کرده اند، مسگری طی ۳شب خواب می بیند که آقایی با عبای سفید به او می گوید برو به حاج طاهر بگو من این زمین را گچ ریخته ام و در این مکان به نیت ما خانه ای بسازد. حاج طاهر تند مزاج بود و مسگر می ترسید خواب خود را برایش تعریف کند. بالاخره بار سوم به در خانه حاج طاهر رفته و برای همسر وی خوابش را تعریف می کند و حاج طاهر که ارادتمند به اهل بیت بود، این عمارت را به نیت حسینیه برپا می کند. به این نیت که ۱۳ روز اول محرم  این عمارت محل تجمع و پذیرایی از هیات های عزاداری باشد. و اکنون نیز به همت بازماندگان این خاندان هنوز در خانه برروی عزاداران حسینی باز است و مردم هم نذورات خود را به این خانه می آورند.

این عمارت دوره قجری برخلاف، عمارت های آن دوران، فاقد غلام گردش است و تنها با یک ایوان و ستون های بلند چوبی تزیین شده است.

بهارمست در این باره می گوید: جد اول ما چون تاجر ابریشم به روسیه بود، چوبهای این عمارت را از روسیه آورده و در تمام این سالها سالم مانده و یکبار هم تعویض نشده است.

عمارت تحویلداری، دارای ایوان جنوبی، و سقف ۴متر ارتفاع دارد. بنا در دو طبقه  و در دو سوی شرقی و غربی ساخته شده است و تالاری با، ستون های کشیده دارد. از دیگر ویژگی ها این بنا، تغییر ارتفاع کف در قسمت های مختلف بناست.

تزیینات سرستون ها و شیر سرهای پیشانی، پنجره های مشبک و نرده های چوبین خوش تراش مجموعه تزیینات بنا را تشکیل می دهد. استفاده از گل میخ در اتصالات چوبی هم بسیار بارز است.

مهمترین تزیینات این بنا، وجود درهای ارسی و تالاری با پنجره های ارسی و شیشه های رنگی است که به صورت تاشو در وسط تالار قرار دارد. این تالار اختلاف ارتفاع نسبت به دیگر قسمت های بنا دارد. از دیگر تزیینات این تالار، وجود شومینه ای با گچ بری های خاص طاقچه ها و کتیبه هایی با تزیینات گل و بوته است.

یک منبر قدیمی ولی ساده در گوشه تالار قرار دارد که نشان می دهد این بخش بنا محل روضه خوانی بوده است.

عمارت تحویلداری اکنون در دست ۴ورثه به نام های: طاهرپور، بهارمست، تحویلداری و کوچکی تقسیم شده است.  درب خانه تحویلداری  در ۱۳ روز محرم برروی عزاداران حسینی باز است و این خاندان هرساله نذر جدشان را براورده می کنند.

عمارتی ۲۰۰ساله با گچبریهای قجری در روستای سیگارود لنگرود

عمارت خاندان صدرالدین عارفی، در روستای سیگارود از توابع شهرستان لنگرود، دیگر بنای ارزشمندی است که در دهه محرم پذیرای عزارداران حسینی است.

این بنا که معروف به عمارت سیگارودی است،  از بناهای بجا مانده در دوره قاجار است که  از  سال ساخت علاوه بر سکونت خانواده، در دهه اول محرم  پذیرای عزاداران حسینی است.

خوشبختانه این عمارت نیز توسط اداره کل میراث فرهنگی گیلان بیست و هفتم مهرماه ۱۳۸۶ و به شماره ۲۰۲۶۸ در فهرست بناهای میراثی کشور به ثبت رسیده است. بنا طی دو مرحله با اعتبار این اداره مرمت شده است. ولی هربار  دلیل کمبود اعتبار، مرمت تکمیل نشده است. متاسفانه زلزله زمستان گذشته لنگرود، به سقف بخش مرمت نشده آسیب وارد کرد.

«عمارت سیگارودی»، بنایی است دو طبقه، مربع شکل و کاملا قرینه که دورتا دور آن را در هر دو طبقه تالار چوبی دارد. سقف عمارت سفالی است. و از سه جهت پنجره های مشبک ارسی با شیشه های رنگی دارد. نرده های تالار ساده  و در طبقه نخست به شکل ضربدری است. از قدیم تالارهای طبقه دوم عمارت حکم حسینیه را داشت و مردم سیگارود، شلمان و روستاهای اطراف برای عزاداری به این حسینیه می آیند.

به گفته «صدرالدین عارفی»، یکی از وراثی که در مجاورت این بنا منزل دارد، درب عمارت تنها در دهه محرم و برای مراسم عزاداری باز است.

به گفته وی  عمارت در اوایل دوره قاجار ساخته شده و بیش از۲۰۰ سال قدمت دارد:« پدر من «حسن» و پدربزرگم «شمس» و پدر و پدرانش در این خانه زندگی کرده اند. من و عموزاده هایم در بچگی در این خانه بزرگ شده ایم.

به گفته وی کارشناس ثبت میراث فرهنگی، از  نقوش گچ بریهای تالار و نوع چوب و مصالح، قدمت بنا را به اوایل دوره قاجار نسبت داده اند.

خانواده صدرالدین به احترام عارف پیشه بودن پدربزرگش، نام فامیل عارفی را برگزیده اند. وی در مورد ساخت این بنا یادآور می شود: آنگونه که از پدربزرگم شنیده بودم، عمده مصالح عمارت؛ خشت و آهک و ساروج و آجر است. اجداد ما در همین حوالی کوره زده و خشت ساختند. آهک را از شوروی در بندر چمخاله وارد کرده و با اسب و قاطر به سیگارود می آورند. ستون های عمارت از چوب درخت آزاد است که بدون میخ بهم چفت شده. داخل عمارت شومینه هایی دارد که در قدیم  با هیزم گرم می شد و کل عمارت را گرم می کرد.

مهترین برجستگی عمارت، نقاشی و گچبریهای سالن طبقه فوقانی و اطراف شومینه است. سالن طبقه بالا از قدیم نقش حسینیه را داشته و به دلیل تزیینات گچبری ، مهمترین بخش ساختمان محسوب می گردد.

احیای حسینیه نیکوکار  چشم به راه تامین اعتبار

عمارت نیکوکار، از دیگر بناهای محله بیجار پشت در شهر شلمان است. پایه های قطور در عمارت و سربندی سفالین و در چوبی، هر بیننده ای را مجذوب می کند. ولی تاسف زمانی است که می بینیم در اثر عدم رسیدگی این بنای دو طبقه در حال نابودی است.

درب عمارت نیکوکار تقریبا همیشه بسته است. و تنها در ایام دهه محرم باز می شود. متاسفانه عدم رسیدگی به این بنا موجب شده بخش هایی از سقف تخریب شود.

این عمارت متعلق به خانم «سکینه نیکوکار» بود و بهمن سال ۱۳۸۲ به شماره ۱۰۷۸۶ در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شده است.

اداره کل میراث فرهنگی گیلان در سال ۱۳۹۱ برای مرمت این بنا بنا اقدام کرد. ولی آنچه از پرده پوسیده طرح مرمت میراث  و مصالح دپو شده در گوشه حیاط مشاهده می شود، مرمت بنا نیمه کاره رها شده است.

با این حال بازماندگان بانو نیکوکار، درب خانه اجدادی خود را در ایام محرم باز می گذارند. مشاهده آجرهای سرخی که برای مرمت در گوشه حیاط چیده شده و لمبه های چوبی که برای مرمت سقف سالهاست باران می خورد، علاوه بر تاسف، مدیریت ناکارآمد مدیر کل میراث فرهنگی گیلان را نیز تداعی می کند.

سال گذشته بخشی از سقف نیز در اثر نزولات جوی فروریخت و اکنون منبر چوبی این عمارت که نشان می دهد در ایام عزاداری کاربرد داشته، در اتاق طبقه اول خاک می خورد.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *