اخبارگردشگری

ردپای سیاگالش بر بقعه چهلستون لاهیجان/ نقاشی های دیواری که نابود شد

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
اگرچه در ورودی در نوشته شده که قدمتش همپای چهلستون قزون و اصفهان است. اما در مستندات اداره کل میراث فرهنگی گیلان، تاریخ ساخت چهلستون لاهیجان را دوره قاجار نوشته و یادآور شده اند که ممکن است بنای نخست آن در دوره صفویه باشد.
اگرچه چهلستون قزوین و اصفهان کاخی است با باغ های سلطنتی، اما چهلستون لاهیجان بقعه ای است در دل جنگل های لاهیجان. چهلستون لاهیجان مدفن یکی از سادات مورد احترام اهالی است و بخاطر وجود چهل ستون چوبی تراش خورده و نفیس از درخت کیش( شمشاد محلی) به چهلستون معروف شده است.
بقعه آقا سید ابراهیم در بخش مرکزی دهستان آهندان روستای ملامحله، بالاتر از زاکله بر در شهرستان لاهیجان قرار دارد و با وجود آسیب های وارده به معماری بومی گیلان خیلی دیر هنگام و در شهریور ماه سال ۱۳۹۶ و به شماره ۳۱۷۸۷ در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شده است. گورستان حریم بقعه نیز ثبت ملی شده و این نشان از قدمت منطقه می دهد.
این بار که به لاهیجان رفتید، دیدن چهلستون را از دست ندهید. علاوه بر هنر بینظیر خراطان گیلانی، جنگل های مسیر دسترسی به این بقعه نیز بسیار زیباست. علاوه بر آنکه بر تنه درختان تنومند آزاد اطراف بقعه، نمادهای اسطوره سیاگالش، (نگهبان افسانه ای حیوانات در گیلان) بر تنه درخت دیده می شود، مردم نیز با نوعی تقدس گرایی پارچه های سبز خود را بر این نمادها گره زده اند.
هرچه از میدان سردار جنگل لاهیجان بسمت جنوب این شهرستان می روید، ارتفاع زمین بلندتر از سطح دریا می شود و جنگل های بکر منطقه به سمت کوههای البرز بیشتر در مقابل دیدگانتان قد می کشند.
بعد عبور از بخش آهندان و استخر طبیعی روستای زاکله بر، بسمت پل آهنی بروید. بقعه بر بلندای یک تپه قرار دارد و درختان آزاد و کیش تنومند دور تا دور بقعه را فراگرفته و دید بنا را کم می کند. مسجد امام حسین روستا در کنار جاده اصلی راهنمای خوبی است. زیرا مسجد در نزدیکی بقعه و گورستان قرار دارد.
بنای بقعه با معماری بومی شرق گیلان ۴ ایوانه است. و مزار در وسط ایوان در یک اتاق ۴ضلعی آیینه کاری شده قرار دارد.


شادروان منوچهر ستوده وقتی دهه ۴۰ مامور شد تا بناهای میراثی گیلان ثبت و ضبط کند، از این بقعه نیز دیدن کرده و مشاهداتش را در جلد دوم کتاب از آستارا تا استرآباد نوشته است. تصویری که وی منتشر کرده با وضعیت فعلی بقعه، عمق تخریب معماری بومی را نشان می دهد.
دیگر نه از شمع دان های سفالی خبری است و نه از تمثال شهدای کربلا که بر دیوار ایوان بقعه نقاشی شده بود.
ایوان بقعه چهلستون، همچون دیگر بِقاع شرق گیلان، نقاشی های دیواری با بن مایه های مذهبی داشت که متاسفانه نه تنها روی آن را گچ کشیده اند، بلکه کتیبه های گچی جدیدی بر روی آن ساخته اند و معلوم نیست بتوان نقاشی های دیواری قدیمی را از زیر لایه های گچ بیرون کشید.بخصوص آنکه نیمی از دیوارها را نیز سنگ نما زده اند.
دیدن ۴۰ ستون چوبی خراطی شده دورتا دور ایوان و سرستون های تراش خورده و منقش نیز رنگ و اصالت قدیم را نداشته و رنگ خورده است.
خوشبختانه درب چوبی بقعه را تعویض نکرده اند. شبکه های این درب در نهایت زیبایی تزیین شده است. و بر خلاف آنچه در مثل گفته اند، این در چوبی بر پاشنه خود می چرخد. داخل بقعه نیز اصالت گذشته را از دست داده، نیمی از دیوار تا کمر سنگ مرمر نصب شده و از نیمه دیوار تا سقف و سرسرا همگی آیینه کاری شده است. بد سلیقگی تا دور دست ترین معماری بومی گیلان را نابود کرده است. خوشبختانه پنجره های چوبی، سرشیرهای چوبی ایوان و ستون های تراش خورده از گزند نوسازی اوقاف در امان مانده است. و لابد باید همین مقدار را هم مدیون سازمان میراث فرهنگی باشیم که کمتر از دو سال پیش این بقعه را ثبت کرد تا دیگر تخریب نشود.
یکی از اهالی آهندان در وجه تسمیه بقعه توضیح می دهد: اگر ستون های ایوان را بشمارید، تعداد ستون ها ۴۰ عدد است.
همین را دکتر ستوده نیز در یادداشت های خود ذکر کرده: « ستون های ایوانها سی و شش عدد و ستون های سرسرا مانندی که در ایوان شرقی است، چهار عدد است و رویهمرفته تعداد آنها به چهل عدد بالغ می شود.»
آنچه نگارنده مشاهده کرد، ستون های دور ایوان ۳۱ عدد بود و ۵ ستون نیز در سرای شرقی قرار داشت.
در حیاط گورستان و مشرف به ضلع غربی بقعه، چند ستون آبی رنگ قدیمی که از انتها پوسیده، در حیاط دیده می شود. نمی دانم از تعداد ستون های بقعه در زمان مرمت و تعویض کاسته شده و یا مبنای شمارش به نحو دیگری می باشد. اما آنچه فعلا مسلم است، جای ستون ها و سرستون ها در دورتا دور ایوان دست نخورده باقی مانده است.


تعداد ۴ستون بصورت عمودی روی تالار ایوان طناب پیچ شده است. موسی پایکار در توضیح می گوید: این چوب های بلند، مخصوص علم بندی است. هرسال شب چهارم محرم مراسم علم بندی در بقعه برگزار می شود و زوار طی مراسم خاصی پارچه های نذری خود را به علم می بندند و عصر روز قتل یعنی شام غریبان امام حسین(ع)، مراسم علم واچینی برگزار می شود و پارچه های علم باز شده و برای مراسم سال بعد دوباره سرجای خود قرار می گیرد.
وی با اشاره به زیارت این بقعه توسط گالش ها (چوپان های ییلاقات شرق گیلان) می گوید: روزهای پنجشنبه و جمعه روزهای زوار بویژه برای گالش های محلات مُلاگوبَر، رَسکوتی، چیشنِه کوتی ، زاکلی بر و خورتاست.
پایکار به درخت تنومند آزاد داخل حیاط اشاره کرده و می گوید: این درخت نذر کرده است. در گذشته شکارچیان شاخ گوزنی که شکار می کردند، به تنه این درخت نصب می کردند و مردم هم به شاخ های گوزن پارچه های سبز گره می زدند.
هنوز چند شاخ گوزن به تنه درخت مانده است. گذشت سالیان و رشد درخت بخش زیادی از شاخ را به تنه خود فرو برده است. اما هنوز قداست شاخ های درخت و گوزن در میان اهالی باقی است. این را می توان از پارچه های سبزی که به شاخ ها آویزان است، فهمید.
نویسنده فرهنگ عامیانه ی زیارتگاه های گیلان در مورد نصب شاخ حیوانات بر در و دیوار بقعه های گیلان می گوید: نصب شاخ در مناطق ییلاقی و جنگلی گاه بر ستون یا ستون های بقعه و نیز بر درختان کهنه اطراف بقعه مرسوم بود و عمدتا شاخ گوزن فرو می کردند.
محمد تقی پوراحمد جکتاجی یادآور می شود: در این مناطق نوعی مرام باستانی به صورت جان گرایی به یادگار مانده و چون در این مناطق شکار بز، گوزن و قوچ فراوان است، شکارچیان شاخ شکار خود را نذر بقعه و قدیس محل می کردند.


وی می افزاید: این نذر، شاید ریشه در اعتقاد به اسطوره سیاگالش داشت. سیاگالش در فرهنگ گیلان، ایزد و نگهبانان افسانه ای حیوانات بود که از جانواران جنگل و گله گ.سفندان گالش ها مراقبت می کرد. سیاگالش موجودی افسانه ای است که حافظ چهارپایان بی آزار از جمله بز کوهی، آهو، گوزن و قوچ وحشی شمرده می شد. نصب شاخ بز بی تاثیر از تقدس و احترام اولیه انسان به بز نیست. البته این باور به حفظ طبیعت و حیوانات جنگل هم در باور مردم کمک می کرد.
وی علت تعدد بقعه در شرق گیلان را تفاوت در مذهب می داند و می گوید: مذهب زیدیه در شرق گیلان رواج داشت و در غرب گیلان مذهب تسنن و به دلیل میزان علاقه و رسیدگی مردم به بقعه ها، ساختمان این بناها نیز مجلل ساخته می شد. در شرق گیلان به مزار افراد مورد احترام «آستونه» می گویند. در منطقه مرکزی و غرب گیلان به آن ها «بوقا» گفته می شود و در مناطق سنی نشین غرب گیلان نام کلی زیارتگاه ها را «توربه» می نامند.
مدیر مسئول ماهنامه گیلکی فارسی گیله وا همچنین توضیح می دهد: بیشتر بِقاع تاریخی گیلان متعلق به سادات کیایی است. این خاندان در فاصله سال های ۷۶۹ تا۱۰۰۰ ه. ق بر قسمت شرقی گیلان حکومت می کردند و آرامگاه آنها به زیارتگاه تبدیل شده است. سادات کیایی زیدی مذهب بودند و با ظهور صفویه بویژه در زمان شاه عباس مذهب جعفری را پذیرفتند.
این پژوهشگر در مورد ویژگی های بقعه چهلستون می گوید: این بقعه همچون دیگر بقعه های شرق گیلان نقاشی دیواری داشت. متاسفانه دهه ۶۰ روی نقاشی های دیواری ایوان را گچ کشیدند. سال های ۱۳۶۲ که من مجدد از بقعه دیدن کردم، روی نقاشی ها گل آب کشیده بودند و هنوز لکه های نقاشی ها از زیر گل آب دیده می شد.
بام این بقعه نیز بنا به سنت معماری بناهای کوهستانی «لت سر» بود. برخلاف جلگه که کلش یا سفال بر بام می گذاشتند، در این ناحیه تراشه های چوبی تنه درخت را برای جلوگیری از نفوذ باران به داخل، روی سقف می گذاشتند.


کارشناس مسئول بناهای ثبت میراثی اداره کل میراث فرهنگی گیلان در مورد این بقعه می گوید: بقعه چهلستون نمونه فاخری از معماری بقعه های چهار ایوانه در گیلان مربوط به دوره قاجار است.
مهدی میرصالحی با اشاره به تخریب ها و مرمت های غیر کارشناسانه در این بقعه می افزاید: اگرچه دخل و تصرف نظیر اضافه کردن گچ بری و آیینه کاری و نصب سنگ بر دیوارها نمایان است، اما خوشبختانه سازمان میراث فرهنگی کشور به دلیل غنای معماری این بقعه از یک سو و ستون های تراش خورده چوبی که بدون میخ بهم متصل شده، این بنا را واجد ثبت شناخته و در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رساند.
این کارشناس میراث فرهنگی همچنین به استناد شواهد محلی می گوید: آقا سید ابراهیم از نوادگان امام موسی کاظم بوده است. و به استناد کتیبه موجود بر یکی از ستونهای ایوان، نام مرمتگر و سال تعمیر بقعه حک شده است:« اتمام کرد کار تعمیر آستانه سید ابراهیم میرزا را استاد خلیل بن حمزه علی در بارس ئیل سنه ۱۳۲۲».
میرصالحی در مرود قدمت اثر هم تصریح می کند: قدمت بنای اولیه را می توان به دوره صفویه نسبت داد ولی با توجه به تجدید بنا در سال یاد شده و تغییر در ساختار و ویژگی های معماری بقعه، می توان گفت بنای فعلی مربوط به دوره قاجار است.
معاون اداره کل میراث فرهنگی گیلان نیز در مورد ویژگی های منحصر بفرد این بقعه می گوید: ستون تراش خورده و سرستون های خراطی شده این بقعه از چوب درخت شمشماد است. درخت شمشماد یا به زبان محلی «کیش» چوب بسیار سخت و محکمی دارد. بحدی که نمی توان اتصالها را با میخ انجام داد.
ولی جهانی می افزاید: سرستون های اتصال ها نیز تراش خورده است و مانند ستون های ضلع شرقی تزیینات دارد. لبه دامنه سقف از بیرون چکش گردان و سه پشته و دارای لمبه کوبی است و ستون های مقابل بقعه به طرف شرق لاچ لنگری است.
ولی جهانی به مرمت این بنا نیز اشاره نموده و ابراز می دارد: پس از ثبت اثر، سال گذشته اداره کل میراث فرهنگی گیلان نسبت به مرمت این بقعه اقدام نمود و بخش های از تالار از جمله چوب های پوسیده تالار را مرمت و تعویض کرد.

    

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *