اخبارتاریخگردشگری

رنگ و لعاب در میراث حاجی جعفر/ رخت مرمت بر گرمابه اکبریه زار می زند

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
«حمام حاجی» تنها حمام تاریخی بجا مانده از رشت قدیم نیست. اما تنها گرمابه ای است که سالهاست وعده مرمت آن شنیده می شود. حمامی که تا پهلوی دوم «اکبریه» خوانده می شد و بعدها بنام مالک جدید، «حمام حاجی».
اگرچه از سال گذشته مرمت کاشیکاری های زیبای سردرب حمام توسط اداره کل میراث فرهنگی آغاز شده و قرار بود از محل اعتبار پروژه های بازآفرینی برای مرمت اصل بنا نیز هزینه گردد، اما بررسی های میدانی نشان می دهد هنوز قبای مرمت به قامت «گرمابه اکبریه» ، زار می زند.
بر اساس سفرنامه میرزا ابراهیم، رشت در حوالی سالهای ۱۲۷۶ ه. قمری، ۱۷حمام عمومی داشته است. تعداد این حمام ها در گزارش های لوئی رابینو، کنسول انگلیس در رشت در اوایل قرن بیستم، ۳۵ باب حمام بوده است. امروز تنها چند حمام میراثی در رشت وجود دارد که با وجود آنکه به ثبت ملی رسیده، وضعیت اسف باری دارند.


در قدیمی ترین نقشه شهر رشت که «ذوالفقارخان مهندس» به سال ۱۲۴۹ خورشیدی و در زمان ناصرالدین شاه قاجار کشیده، نام حمام های:« کیاب، امین التجار در محله کیاب دیده می شود. همچنین حمام دیوانی، حمام نصرالله خان در استادسرا و حمام صیقلان نیز به چشم می خورد.» اما ذکری از گرمابه اکبریه نیست.
اگرچه ورودی اصلی حمام حاجی جعفر از خیابان مطهری و راسته اصلی بادی اله است اما درب دیگری هم از کوچه تحویلی دارد. تابلوی کوچه تحویلی روی دیوار مخروبه حمام نصب شده است.
حمام تاریخی ساغریسازان پس از واگذاری سرقفلی آن به فردی بنام ابراهیم حج فروش تغییر نام می دهد. البته تا دهه ۱۳۷۰ همچنان مردم این حمام را بنام اکبریه می شناسند نه حمام حاجی.
گرمابه‌ی اکبریه، معروف به حمام حاجی در سال ۱۲۷۰ خورشیدی یعنی ۱۵ سال پیش از انقلاب مشروطه، در محله‌ی قدیمی ساغریسازان رشت ساخته شده است. آنگونه که دکتر منوچهر ستوده در کتاب «از آستارا تا استرآباد» گزارش داده: « سردر این حمام نسبتا قدیمی و کار مشهدی یوسف کاشی ساز پدر مشهدی محمد و مشهدی احمد است که پس از پدر به کاشی سازی اشتغال داشته اند.
در دو طرف سردر، کاشیهای گل و بته دار رنگین و بالا، صحنه جنگ رستم با دیو سفید و زیر آن مناظری از باغ و بوستان و خانه و افراد مختلفی دیده می شود.
بر بالای صحنه جنگ رستم «عمل مشهدی یوسف کاشی ساز بتاریخ بارس ئیل ۱۳۰۸ و سمت راست قسمت پایین نیز این عبارت دیده می شود.»
به گفته اهالی ساغریسازان، حمام اکبریه تا سال۱۳۷۹ دایر بود ولی با گازکشی منازل و ایجاد حمام های خصوصی حمام حاجی بی استفاده می ماند.
تا همین یک سال پیش جلوی حمام ساغریسازان داربست هایی نصب بود که نشان می داد کاشی کاریهای سردر حمام از سوی اداره کل میراث فرهنگی درحال مرمت است. حالا داربست ها جمع شده و از تفاوت رنگ و لعاب کاشی ها می توان بخش های مرمت شده را از کاشی های قدیمی تشخیص داد.
درب این حمام دوره قاجار چوبی است و تزیینات آن در اثر رطوبت نشست کرده و گل های ۴پر آن مشبک شده است. اما هنوز درب این گرمابه روی پاشنه چوبی خود می چرخد.


خوشبختانه ورثه مرحوم حاجی جعفر- که جلوی حمام بساط سیگار فروشی دارد- اجازه می دهد از داخل بنا بازدید نمایم. اگرچه پنجره های چوبی و بزرگ روبه خیابان، هنوز رنگ پریده و شیشه شکسته است، اما برخی از پنجره های چوبی رختکن با آن رنگ فیروزه ای اش را از جا بدرآورده و در گوشه ای نهاده اند. بخشی از رختکن تخته کوب شده و خبری از ادامه مرمت نیست، هنوز تلی از خاک و کثافت و ضایعات در بخش های داخلی حمام قرار دارد.
گنبد مرکزی سقف حمام و دیگر گنبدهای کم ارتفاع تر حمام با آن نورگیر مشبک فلزی اش، زنگار سالها بخود گرفته و شبکه های آهنی زنگ زده خبر می دهد که سالها گنبدهای حمام بی حفاظ شیشه ای رها شده است.
ریزش نزولات جوی از همین قسمت به داخل بنا سرعت تخریب ناشی از رطوبت را بالا برده و رشد گیاهانی که بسمت داخل آویزان شده اند، سرعت تخریب را بالا می برد.
هرچند بخش هایی از کاشی کاریهای فیرزوه ای و گل و بوته بخش رختکن از زمان قاجار باقی مانده ، اما بخش های داخلی حمام نشان می دهد که کاشی ها احتمالا اوایل دهه ۱۳۶۰ تعویض شده است.
حوض کوچک پاشویه حمام سالهاست تری آب به خود ندیده و سقف بی حلب بنا که با نی خیزران و سفال پوشیده شده، سالهاست سعی باد و باران را دوام آورده است.


گشتی در حمام، هنوز بقایایی از تاریخ حمام را در مکاتبات اداری نشان می دهد. دو عدد دفترچه تلفن رسمی برای سال های ۱۳۵۱ و ۱۳۵۴ که شماره تماس برخی از شخصیت های مهم رشت در آن درج شده است. یک نشریه متعلق به وزارت کار و امور اجتماعی با عنوان: «قانون کار» که امرداد ماه سال ۱۳۴۵ چاپ شده است.
براساس مکاتبات رسمی، نام حمام « گرمابه اکبریه» بوده و یک نامه از آقای حج فروش (مالک بعدی) به شهرداری رشت برای آنکه بتواند سرقفلی حمام را از مالک بخرد. و دو فقره واریز نقدی دریافت حق بیمه نقدی در وجه بانک رفاه کارگران که نشان می دهد حج فروش مبلغ ۱۰۳۸۸ ریال و ۱۱۰۰۰ ریال بعنوان کارفرما به شعبه تامین اجتماعی واریز کرده است. و یک فقره فرم اعلام بازرسی سازمان تامین اجتماعی شعبه رشت خطاب به محمد جعفر حج فروش.
در یک مکاتبه دیگر بدون امضا، خطاب به ریاست مسکن و شهرسازی استان گیلان، ابراهیم حج فروش پیشنهاد اداره مذکور را پذیرفته و آمادگی خود را برای فروش سرقفل گرمابه اکبریه ساغریسازان به مسکن و شهرسازی را اعلام می دارد. و عنوان کرده حاضر است از ارث پدری که دو سهم از هفت سهم از یک دانگ و نیم گرمابه بنام پدر محمد جعفر حج فروش را که فوت کرده به مسکن و شهرسازی بفروش.
و یک نامه رسمی از شریعت پناهی مدیر تامین اجتماعی شعبه رشت به تاریخ ۱۸/۲/۲۵۳۶ خطاب به کارآمای یعنی گرمابه اکبریه ساغریسازن که بدهی حق بیمه از فروردین ۳۵ لغایت اسفند ۳۵ و مبلغ تاخیر ها را هم به حج فروش اعلام کرده است.
از بخش رختکن پلکان مخروبه ای وجود دارد که می توان بر بام گنبدی گرمابه رفت. از بالای بام می توان محله ساغریسازان را دید که رنگ عوض کرده، سال ۱۳۵۶ با مصوبه دولت مقرر شد هیچگونه ساخت و سازی به سبک جدید در این محله صورت نگیرد و محور ساغریسازان هم سنگ فرش شود. مصوبه ای که هیچگاه عملی نشد و حالا سیلاب نوسازی، آپارتمان های جدید را به جای خانه های سفال پوش نشانده است.
سقف رختکن حمام نیز سفال پوش است. از تغییر رنگ برخی از سفال ها می توان فهمید که سفال سقف مرمت و یا تعویض شده است. آنچه در زیر دامنه سقف خودنمایی می کند، کبوترخانه ای است که مالک ایجاد کرده و لابه لای سقف های گنبدی- که مامنی برای رشد گیاهان شده است- کبوترخانه دیگری هم بصورت یک سازه چوبی مجزا ساخته شده است.


در انتهای سقف حمام حوضچه مانندی است که پر از ماهیان قرمز است. دلمشغولی حج فروش یا کاسبی عیدانه!
یادم آمد که چند سالی است در دفترچه بودجه شهرداری رشت برای مرمت حمام حاجی از ردیف کدهای بازآفرینی و تملک اعتبار درنظر گرفته می شود. اعتباری که البته هیچگاه از سوی مسکن و شهرسازی برای مرمت و شهرداری در حوزه تملک تخصیص نیافت و در بودجه امسال نیز این کد بودجه حذف و بجایش خرید خانه ابتهاج ردیف دار شده بود!
حالا پس از چند سال وعده مرمت ۳ اداره یعنی اداره کل میراث فرهنگی، شهرداری و مسکن و شهرسازی آنچه مشهود است، رخت احیایی است که به قبای گرمابه اکبریه دوخته نشده است.
معاون اداره کل میراث فرهنگی گیلان با اشاره به ویژگی های معماری حمام حاجی می گوید: حمام اکبریه ساغریسازن در تاریخ مهر ۱۳۸۳ با شماره ثبت ۱۱۱۴۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
ولی جهانی با اشاره به آغاز مطالعات طرح مرمت این حمام از سوی میراث فرهنگی می افزاید: سالها قبل سقف حمام فروریخته بود و سازمان میراث فرهنگی توانست با اعتبارات این سازمان، استحکام بخشی بنا را انجام داده و سقف حمام را تعمیر و سفال چینی نماید.
وی ادامه می دهد: سال گذشته در راستای تداوم مرمت، ۱۸ میلیون تومان بودجه برای مرمت و بهسازی کاشی های سردر هزینه شد. و امسال نیز ۵۰ میلیون تومان اعتبار از محل اعتبارات بازآفرینی برای این حمام تخصیص یافته است که می باید سازمان برنامه و بودجه برای تخصیص آن از اعتبارات مسکن و شهرسازی همکاری نماید.
جهانی در پاسخ به این سوال که چرا به وضعیت حمام بویژه در بحث نظافت بر بام رسیدگی صورت نمی گیرد، اظهار کرد: این حمام چون ملک خصوصی است، میراث فرهنگی نمی تواند بر نوع کسب و کار داخل فضای حمام دخالت نماید. شهرداری رشت می تواند در این زمینه ورود نموده و به لحاظ رسیدگی به بهداشت عمومی مانع از گسترش پرنده فروشی در این مکان گردد.

    

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *