اخبارتاریخگردشگرییادداشت

سَکسار یا قلعه رودخان؛ دژ تاریخی گیلان را چه بنامیم

مرتضی سخایی قلعه رودخانی

حتماً تاکنون نام قلعه رودخان را شنیده‌اید و یا بارها به همراه دوستان و خانواده به این قلعه تاریخی رفته‌اید اما جالب است بدانید نام این کهن دژ با نام روستای پایین‌دست آن به طرز سرسام‌آوری خلط شده است.

نام باستانی این قلعه، سَکسار است و قلعه رودخان، ترجمه توأم با اشتباهات مصطلح بسیار زیادی از نام اصیل و معنادار «قَلَه روخون» است، در گزارش پیشین در خصوص این قلعه باستانی و زیبا، به تمام اشتباهات رایج در مورد کهن دژ سَکسار اشاره شد که خطی آن ازنظر می‌گذرد: «قلعه‌یا دژ سَکسار» اسم درست و صحیح «دژ قلعه رودخان» است، «قلعه رودخان»، «قلعه رودخانه‌ای» و «قلعه هزار پله» اسامی ناصحیحی هستند که به علت ناآگاهی پژوهشگران و تفسیر به رأی ناشیانه آنان به جهت شباهت ظاهری این اسامی به همدیگر برای این کهن دژ تراشیده‌اند؛ نام رودخانه هم‌جوار دژ سَکسار، «رودخانه حَیدَرَلات» است؛ آبادی پایین‌دست دژ سَکسار محل قشلاق مردمان ییلاق‌نشین قله روخون است که به‌اشتباه «روستای قلعه رودخان» نامیده شده و اسم اصلی این روستا قَلَه روخون است؛ بنابراین، روستایی به نام «رودخان» وجود ندارد.دژ سَکسار در هیچ زمانی از قلاع اسماعیلیان نبوده استو این دژ نه در دوره ساسانیان و نه سلجوقیان بلکه در دوره‌های پیش‌ازتاریخ و توسط اقوام سَکا ساخته‌شده است.

عواملی نظیر مفقود شدن نتیجه سال‌یابی مواد و مصالح دژ در سال ۱۳۸۹ در سازمان میراث فرهنگی و عدم نمونه‌برداری از پی‌ها و لایه‌های زیرین دژ سَکسار منجر شده است که تاریخچه و پیشینه دقیق ساخت این دژ، در هاله‌ای از ابهام و راز قرار بگیرد؛ جای تأمل است که حتی وزارت متبوعه یعنی میراث فرهنگی نیز اطلاعی از پیشینه و تاریخ دقیق ساخت آن ندارد و در تابلوی معرفی دژ در قسمت «قدمت»، از عبارت (به‌طور دقیق مشخص نیست) استفاده کرده است.

برای دانستن وجه‌تسمیه این اسم اسرارآمیز لازم است تا با پیشینه قوم تالش زبان نیز آشنا بود، «تالش»«فارسیِ امروزی شده اسمی باستانی است که در اسناد یونانی از آن به نام «کادوس» و در کتیبه‌های هخامنشی و زبان پهلوی باستان از آن به نام «ثَتَگوش»» یادشده است، دژ سَکسار در اراضیِ متعلق به اقوام تالش یا همان «کادوسِ یونانی» و «ثَتَگوشِ پهلوی» واقع‌شده است اما توجه به اسم سَکسار این فرضیه را قوت می‌بخشد که این دژ نه متعلق به تمدن تالش بلکه متعلق به اقوام سکاها باشد، سکاهایی از تبار پارتیان یا همان اشکانیان.

در زمان اشکانیان حملات سلوکیانِ متجاوز یا همان رومیان به صفحات شمالی و غربی کشور بی‌وقفه ادامه داشت و این نواحی نیاز به حفاظت و حراست بیشتر داشتند لذا توجه اشکانیان بیش‌ازپیش معطوف به نواحی شد.

درواقع علاوه بر اسم سَکسار که ما را متوجه سلسله اشکانیان می‌کند، قرار داشتن محلِ دژ سَکسار بر سر راه طبرستان باستان علت دیگری است که ما را به مهم بودن این محل برای اشکانیان، جهت ساختن دژی همانند سَکسار رهنمون می‌سازد.

در ثانی خاستگاه یا پایتخت اشکانیان در پارت واقع در مرز بین خراسان و ترکمنستان بوده و رومیان برای تسلط بر اشکانیان مجبور بودند تا از مسیر طبرستان عبور کنند اما دژ سَکسار مانند سدی محکم بر سر راهشان قرار داشت و مانع دستیابی رومیان بر پارت می‌شد.

سَکسار به چه معنی است و مربوط به چه زبانی است؟

سَکسار نامی است که از نیاکان تالش زبان روستای قله روخون (روستایی که دژ سَکسار در آن واقع است و به‌ اشتباه قلعه رودخان نامیده شده) آمده است؛ بنابراین می‌توان سَکسار را یک اسمِ ترکیبیِ تالشی دانست که توسط شبانان تالش زبان بر روی دژ واقع در منطقه سکونتشان یعنی قله روخون گذاشته‌اند.

سَکسار از دو کلمه (سک، اشاره به قوم سکا) و (سار، مخفف شده کلمه تالشیِ سارَه به معنی ستاره) تشکیل‌شده است و محتمل‌ترین وجه‌تسمیه برای آن این است که در قلعه‌ی سَکسار نه تالشی‌ها بلکه سربازان و سرداران سکایی منتسب به سلسله اشکانیان سکونت داشتند؛ ساکنین قلعه‌ سَکسار در شب‌هنگام در جای‌جای قلعه، آتش می‌افروختند، به‌طوری‌که محل دژ از نگاه شبانانِ تالش زبانِ نقاط بالادستی مانند ستاره‌های کوچک می‌درخشید؛ ازاین‌رو، این دژ را سَکسار به معنی «ستاره‌ی قوم سَکا» می‌خواندند.

همچنین با توجه به‌قاعده کلی مقدم بودن موصوف بر صفت در زبان تالشی، چنین به نظر می‌رسد که در ابتدا کلمه (سَکی سارَه) توسط شبانان برای این کهن دژ استعمال می‌شده که به‌تدریج به سَکسار تبدیل‌شده است، اما اینکه این دژ در متون پارتی و یا یونانی چه نامیده می‌شده نیاز به تحقیق و بررسی بیشتر دارد.

منبع : فارس

نوشته های مشابه

یک نظر

  1. « قلَ روخُن » نام قلعه نیست ، اشاره به روخُن ( رودخانه ) است ؛ رودخانه را بنا بر نزدیکی به دژی که شناخته تر بود ، از دیگر رودخانه ها متمایز و معرفی می کردند . « حیدر لات » چنان که از واژه « لات » پیداست ، نام رود نیست ، نام زمین اطراف رود است و نه بستر معمولی گذر آن . افزون بر این « حیدر » در این ترکیب مبین کهن نبودن این نام است .در مورد « سکسار » هم توجه به دیگر نام های منتهی به سار ( کمسار ، لیسار ، دافسار … ) لازم به نظر می رسد ، به گمانم نه به « ستاره » که به« سر » و « سرا » ( جزء پایانی نام های کهن تر در نام مکان های منطقه ) قرابت بیشتری دارد .در مورد « کادوس » هم گفتنی است که « گادوش » نام کسانی بوده است که به گاوداری اشتغال داشته اند ، متمایز از « شونَ » ( « کواَج » گوسفند دار ) و هر دو متمایز از « گلنَج » ( ماهی گیران و باغداران … ساکن زمین های نمناک و نرم جلگه : گیلان ) .

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن