اخبارفرهنگمیراث فرهنگیهنر

سکه های شیعیان علوی که در «هوسم» ضرب می شد/ فقدان موزه تخصصی سکه شناسی در رشت

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
از زمانی که ناصرالدین شاه قاجار دستگاه ضرب سکه را به ایران آورد، ضرب سکه ها شکل و شمایل یکسانی به خود گرفت. اما تا پیش از این تاریخ ما شاهد ضرب سکه در هر منطقه ای بنام حاکمان وقت بودیم. «سکه» ‌ها به مثابه‌ی کتاب‌هایی تاریخی هستد که با تصاویرشان، اطلاعات فراوانی چون: سال، ‌محل ضرب، قلمرو و‌ بازه‌‌ی زمانی حکومت پادشاهان و‌ مانند آن را ارائه می‌دهد. در سال های اخیر ساخت موزه هایی ویژه برای نمایش سکه های ضرب هر منطقه در استان های مختلف در حال گسترش است.
«موزه سکه کرمان» در مجموعه تاریخی گنجعلیخان و درست در محل کشف ضرابخانه این مجموعه تاریخی در سال ۱۳۷۰ احداث و موزه ی تخصصی سکه شناسی کرمان راه اندازی گردید.
«موزه مهر و سکه کومش سمنان»، یکی دیگر از این موزه های غنی است. هرچند موزه کومش با همکاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری راه اندازی شده، ولی مشارکت بخش خصوصی و نمایش سکه های «مهندس حسن پاکزادیان»را نباید نادیده گرفت.
در این موزه ابزارهای مبادلاتی کالا مانند حلقه های مبادلاتی، پول های اولیه، سکه، اسکناس، سفته ، برات و دیگر ابزارهای مربوط به پول، نگهداری می شود.
حالا یک مجموعه دار گیلانی -که ۱۱سال از عمر خود را صرف سکه های ضرب گیلان نموده- می گوید؛ تاکنون توانسته با هزینه شخصی بیش از ۳۰۰ سکه ضرب گیلان را خریداری نموده و اجازه ندهد سودجویان این هویت های تاریخی را از کشور خارج نمایند. «حسن اکبری»، فقدان یک موزه تخصصی سکه شناسی برای گیلان چالشی اساسی می داند. رشتی که روزگاری بارانداز کالاهای تجاری و دروازه اروپا بود و ضرابخانه های مهم گیلان نظیر «هوسم» را داشت. موزه ای که می تواند به بازخوانی بخش های ناگفته تاریخ این سرزمین کمک کند.
«حسن اکبری» که تاکنون نمایشگاه های متعددی در رشت برگزار نموده، خرداد ماه سال جاری، تندیس برترین مجموعه دار کشور را از معاونت وزارتخانه میراث فرهنگی در حضور نماینده یو نسکو در ایران دریافت نمود.

– جنابعالی در کتابی که با عنوان«سکه های ضرب رشت و شهرهای شمالی ایران» در دست انتشار دارید ، بیان کردید سکه های مشترکی بین گیلان و مازندران ضرب می شد. علت آن چیست؟
ابتدا باید تفکیکی بین سکه های یافته شده پیش از اسلام و بعد از اسلام داشته باشیم. و ذکر این نکته لازم است که از زمان سلوکیان تا اواخر اشکانی، حکومت های محلی اجازه یافتند سکه ضرب کنند. با حمله‌ی اعراب، ضرب سکه در ایران متوقف و‌ از همان سکه‌های قبلی با تصویر خسروپرویز و علائم اسلامی استفاده می‌شد، که به اصطلاح به آن سکه های«عرب‌ساسانی» می گفتند.
آنچه در منابع تاریخی آمده، تا پایان دوره ساسانی تفکیک سرزمینی بصورت کنونی بین گیلان و مازندران وجود نداشت. بنابراین سکه های مشترکی بین گیلان و مازندران ضرب می شد.
اولین سکه هایی که بصورت مشترک بین گیلان و مازندران رایج بود، سکه های حکام «تپورستان» یا همان «تبرستان» بود که شامل حکام ایرانی و بعد از تسلط اعراب بر ایران، حکام عرب «تبرستان» می باشد.
ما سکه های ضرب گیلانِ دوره تپورستان را داریم که بانام و تصویر پادشاهان بر سکه ها حک شده است.مانند؛سکه فرخان، سکه دادبرزمهر ، سکه سعیدبن دعلج و سکه مقاتل و سکه سلیمان از حکام عرب تبرستان.
– چه تفاوتی بین سکه های دوره اسلامی و قبل از اسلام وجود دارد؟
مهمترین آن، تفاوت در نقوش سکه هاست. پیش از اسلام، سکه هایی که عمدتا به نام یک پادشاه و یا فاتح ضرب می شد، حاوی تصویر پادشاه یا حاکم محلی نیز بود. بعد از اسلام بخاطر برخی ممنوعیت های مذهبی، کم کم شاهد حذف تصاویر انسانی از سکه ها هستیم. البته این امر یکمرتبه رخ نداد. با بررسی سیر تحول سکه ها متوجه می شویم، تصاویر انسانی نقوش دوره ی قبل از اسلام ، در سکه های دوره اسلامی هم ضرب می شود. تصویر انسانی به مرور زمان از روی سکه های اسلامی حذف و جای آن را آیاتی از قرآن ، نام خلفای وقت، سمبل های اسلامی و بعضا نقوش حیوانی و گیاهی گرفت.
– اولین سکه ی دوره اسلامی که بنام یکی از شهرهای گیلان ضرب شد، متعلق به چه دوره ای است؟
ما در دوره اسلامی، سکه های ضرب شهرهای آمل و ساری زیاد داریم. اولین سکه ضرب گیلان توسط زیدیان در هوسم ، رودسر کنونی، ضرب شده است. در دوره مغولان در شهر لاهیجان نیز سکه ضرب شده است. متاسفانه چندین نمونه از این سکه را مطالعه کردم ولی سال ضرب ناخوانا بود . این سکه مربوط به «غازان محمود» ایلخان مغول و ضرب لاهیجان می باشد. من تصویر این سکه را در کتابم منتشر و سکه را معرفی کرده ام.
پس از تهاجم اولجایتو، ایلخان هشتم مغول به گیلان حمله کرد و با تصرف نسبی گیلان، اولین سکه بنام ضرابخانه رشت، ضرب شد. این سکه مربوط به «ابوسعید بهادرخان» و به سال۷۲۴ هجری قمری می باشد. و تصویر دو نمونه از سکه های بهادرخان که ضرب رشت و لاهیجان می باشد، در مجموعه شخصی بنده موجود است.
در دوره تیموریان، حکام محلی گیلان ، «بیه پیش» به سرکردگی کیائیان و «بیه پس» به سرکردگی آل اسحاق، قدرت زیادی داشتند. البته در تاریخ آمده است تیمور به گیلان لشکرکشی نکرد. ولی، سکه ای از تیمور در مجموعه بنده موجود است که نام رشت به وضوع در آن مشخص است . شاهرخ از جانشینان تیمور هم سکه ضرب لاهیجان دارد . در دوره قراقویونلو هم سکه ای به نام «جهانشاه» در لاهیجان ضرب می شود. افزون بر آن سکه های ضرب شهرهای رشت و فومن را هم زیاد داریم.


– در مورد ضرابخانه های گیلان بگوید. اینکه اهالی روستای «تمیجان» از بقایای ضرابخانه تمیجان نام می برند، چقدر سندیت دارد.
ضرابخانه روستای «تمیجان»، در واقع بقایای محل ضرب سکه «هوسم » بزرگ یا شهرستان «رودسر» فعلی در شرق گیلان بود. این ضرابخانه مربوط به دوره صفوی است. در زمان شاه عباس اول صفوی، گیلان تحت قیمومت حکومت مرکزی قرار گرفت و از این پس ضرابخانه های اصلی مانند رشت و لاهیجان تا دوره قاجار سکه ضرب می کردند. ضرابخانه های دیگری هم مانند فومن، کوچسفان و تیمجان در مقطعی سکه ضرب می کردند.
مثلا سکه هایی به نام شاه اسمعیل اول، تهماسب اول ، محمدخدابنده ، عباس ثانی و سلطان حسین صفوی و نمونه ای از سکه شاه اسمعیل دوم صفوی ضرب کوچسفان و نمونه هایی از سکه های دوره افشاریه ضرب دارالمرز رشت مربوط به شاهرخ افشار و سکه ضرب رشت بنام عادلشاه افشار، سکه های کریم خان زند ضرب دارالمرز رشت، نمونه های بسیار کمیاب از علیمرادخان زند ضرب دارلمرز رشت، سکه بنام محمدحسن خان قاجار ضرب رشت و مازندران، سکه هایی بنام فتحعلی شاه قاجار ضرب دارالمرز رشت و… نمونه هایی است که بنده در مجموعه شخصی خود موجود دارم.
– شما اخیرا اعلام کردید که سکه های ضرب دیلمان هم به مجموعه خود اضافه کرده اید. سکه های این منطقه از چه لحاظ اهمیت دارد؟ و آیا دیلمان هم ضرابخانه مستقل داشت؟
اول از همه باید به اهمیت دیلمان از بُعد سیاسی توجه کرد. سکه های دیلمان از این جهت دارای اهمیت خاص است، که بدانیم در دوره خلافت عباسی شیعیان از عراق به این منطقه صعب العبور مهاجرت کرده و بنای مخالفت با خلافت عباسی را بنا نهادند. به تدریج حکومت های شیعی در این مناطق بسط و گسترش یافت. این شیعیان با شیعیان دیگر مناطق حکومت اسلامی در ارتباط بودند مانند شیعیان یمن. سپس در دیلمان اقدام به ضرب سکه نمودند. و حتی سکه های طلا به نام این حاکمان علوی در دیلمان ثبت شده ، ولی فاقد محل ضرب هستند و ضرب سکه طلا نشان دهنده میزان قدرت آنها بود. ولی اینکه بگوییم ضرابخانه در دیلمان داشتند، هنوز اسنادی موجود نیست و هیچ پژوهشگری تاکنون گزارش نداده است.
همین روند را در حکومت زیدیان در هوسم (رودسر) هم شاهدیم که ارتباط بسیاری با شیعیان یمن داشتند.
ممکن است عده ای بگویند که در دیلمان سکه های دوره اشکانی و یا سلوکی کشف کرده اند. ولی این به معنی ضرب سکه در دیلمان نیست. بلکه این سکه ها توسط بازرگان به آن منطقه منتقل می شده است. بنابراین وقتی یک منطقه بعنوان ضرابخانه معرفی می گردد که در آن توسط حکومت ها سکه ضرب شده باشد و روی سکه نام محل ضرب بعنوان ضرابخانه قید شده باشد.
البته ممکن است یک شهر در یک سلسله تاریخی محل ضرب سکه باشد و در حکومت دیگری از اهمیت آن منطقه کاسته شده باشد و دیگر در آن محل سکه ضرب نکنند.
مورد دیگر ضرب سکه به نام یک منقطه، فتح آن محل توسط یک حاکم خاص و یا پذیرفتن پرداخت باج و خارج می باشد. در گذشته رسم بر این بود که وقتی یک پادشاه شهری جدید را به قلمرو حکومت خود اضافه می کرد، به نام آن شهر سکه ضرب می کرد تا رسما آن منطقه را بعنوان بخشی از قلمرو خود معرفی نماید.
و یا اینکه یک منطقه بدون جنگ و خونریزی تسلیم یک فرمانروای مهاجم می شد و بنام وی سکه می زدند تا خیالش راحت شود و دیگر به آن شهر حمله ننماید.
در دوره مغولان و تیموریان از این نمونه ها مشاهده شده. همین هم تاریخ نویسان را دچار مشکل کرده است، که مثلا فلان شهر توسط تیمور فتح نشده پس چرا به نام تیمور در آن شهر سکه ضرب شده است. خیلی ها متاسفانه بدون داشتن دانش سکه شناسی به این سکه ها برچسب جعل نیز می زدنند که کاری غیر علمی است. پاسخ این سوال همین است که حکام شهر برای در امان ماندن مردم و شهر خود به پادشاه متهاجم واسطه می فرستادند و با پرداخت باج و خراج و ضرب سکه بنام وی و شهر و مردم خود را از قتل و غارت در امان نگاه می داشتند. آن پادشاه هم هرگز قدم به آن شهر نگذاشته بود اما سکه بنامش در آن شهر ضرب کرده بودند.
تاکنون سکه های کشف شده که در خوددیلمان ضرب شده باشد، مربوط به دوره صفوی است. بنده ۳عدد سکه ضرب دیلمان در مجموعه شخصی خودم دارم و این سکه ها مربوط به شاه اسماعیل اول یا شاه تهماسب اول صفوی می باشد.
– در مورد نقوش سکه های ضرب گیلان بیشتر بگوید. من شاهد سکه ای در موزه کومش بودم که محل ضراب خانه رشت و تصویر آن به شکل ماهی بود.
یک سری سکه‌های مسی بدون تاریخ مربوط به دوره‌ی صفویه تا قاجار در رشت و لاهیجان داریم که نقوش حیوانی جالب توجهی دارند. حیواناتی چون: اردک، گوزن، طاووس و فیل.
– حسن اکبری را در گیلان بیشتر بعنوان مجموعه دار اسناد مشروطه می شناسند آن هم با نمایشگاه های متعددی که در این زمینه برگزار کرده اید. آیا مجموعه سکه های شما در گیلان به نمایش درآمده است؟ و اگر خیر علت آن چیست؟
نوروز ۹۷ قرار بود مجموعه سکه های بنده در رشت با مجوز اداره کل میراث فرهنگی گیلان به نمایش درآید. در آن بازه زمانی شاید به دلیل پروسه اداری طولانی انجام آن در رشت میسر نشد. پیشنهاد دوستان برای موزه تازه تاسیس شهر «رودبار» بود که بنده شرایط این موزه را هم به لحاظ گذری بودن آن برای مسافران و هم دوری برای مرکز نشینان مناسب ندیدم.
اخیرا از مدیر کل میراث فرهنگی گیلان خواستار برگزاری نمایشگاه سکه شدم که مورد استقبال آقای امیر انتخابی قرار گرفت. خوشبختانه در دوره مسئولیت ایشان تاکنون اتفاقات خوبی در زمینه میراث فرهنگی گیلان رقم خورده است . امیدوارم برگزاری یک نمایشگاه تخصصی در یک فضای مجزا برای نوروز ۹۹ فراهم گردد تا زمینه ای شود تا در آینده یک محل دائمی برای ایجاد موزه سکه های گیلان احداث گردد.
– و آخرین سوال، با مجموعه خوبی از سکه ها که در موزه رشت موجود است، چرا پیشنهاد راه اندازی یک موزه تخصصی سکه شناسی را به انضمام سکه های مجموعه خود و دیگر مجموعه داران را به مسئولان میراث فرهنگی گیلان نمی دهید؟
در مورد موزه سکه باید گفت، فقدان یک موزه تخصصی برای رشت که روزگاری بارانداز کالاهای تجاری و دروازه اروپا بود و ضرابخانه های مهم گیلان نظیر هوسم را داشت، به شدت احساس می شود. اگر حتی بخشی از مجموعه بناهای تاریخی میدان شهرداری به این امر اختصاص یابد، بنده آمادگی همکاری دارم. ولی پیش نیاز آن، عزم و همگرایی مسئولان گیلانی است. بیشتر این فضاها در اختیار شهرداری رشت است ولی با همت مسئولین و استفاده از سکه های گیلان موزه رشت و سکه های مجموعه شخصی بنده میتوان یک موزه با ارزش و بزرگ ایجاد کرد . بنده سکه های مجموعه خودم را به نام گیلان ثبت ملی کردم و در آینده متعلق به مردم گیلان خواهد بود به شرط ایجاد یک موزه تخصصی در شهر رشت حفظ و نگهداری در یک موزه استاندارد آن را بعد از اتمام کار تحقیقاتی و چاپ کتاب به رشت تقدیم خواهم کرد .

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *