اخبارتاریخفرهنگ

شادی طلبی جوانان با احیای جشن های محلی؛ جشن «تیرماسیزده» و نشانی از آرش کمانگیر و قداست آب

 گیل مهر- مهری شیرمحمدی

برپایی جشن ها و آیین ها محلی نقش بسزایی در انسجام و پایداری هویت های محلی دارد. احیای این آئین ها بویژه در سالهای اخیر ضرورتی دوچندان می یابد تا جای خالی نیازبه شادی برای جوانترها با جشن های دیگر کشور ها جایگزین نگردد.

 تا ۵۰سال پیش در جلگه شرق گیلان و بخشی هایی از غرب مازنداران، در آبان ماه، «جشن تیرماسیزده» برگزار می شد. آئینی که همزمان با اوج بارش های  پاییزی بود و سمبلی از قداست آب و پاسداشت این عنصر حیاتی در فرهنگ ایران بود.

یک دانش آموخته مطالعات فرهنگی پیرامون نقش آئین های محلی در زنده ماندن هویت های قومی می گوید: اگر «هویت» را در سطح قومی و محلی در نظر بگیریم، لاجرم به تعریفِ «من گیلانی» و یا «منِ کرمانی» برمی گردد و در واقع مجموعه عواملی است که من گیلانی را از دیگر قومیت ها ممتاز می کند. این نمودِ تمایزات علاوه بر تفاوت در نوع پوشش و خوراک در آیین های بومی و جشن های قومی تبلور بیشتری می یابد.

عباس ایمانی پارسا، جشن های ملی را به دو بخش تقسیم نموده و می افزاید: جشن ها را در ایران به دو بخش ملی و محلی می توان تقسیم کرد؛ بعنوان نمونه جشن های نوروز، گستره ای در سطح ملی دارد و جشن های محلی نظیر «نورز بَل» و «تیرماسیزده» در وسعت محدودتر، خاص منطقه گیلان و مازندارن برگزار می گردد.

وی، شادی و هیجان طلبی را نیاز نسل جوان دانسته و تاکید می کند: اگر نخواهیم برای پرکردن این نیاز دوره نوجوانی و جوانی برنامه ای برگرفته از فرهنگ ایرانی و محلی داشته باشیم، لاجرم این خلا با جشن های دیگر ملیت ها پر می شود و نمی توان با برخوردهای حذفی مانع از برگزاری جش هایی نظیر هالوین و والن تایم توسط نسل جدید شد.

یک پژوهشگر در حوزه مردم شناسی درباره جشن «تیرماسیزده» می گوید: گاهشماری و تقویم های محلی گیلان و مازندارن با تقویم رسمی کشور تفاوت هایی داشت و تیرماسیزده درواقع ریشه در جسن باستانی «تیرگان» دارد.

دکتر هاشم موسوی می گوید: جشن تیرگان در تیر روز (سیزدهم تیر) انجام می شد و با نام جشن آبریزگان در نقاط مختلف کشور برگزار می گردید و صورتی از این جشن بنام تیرماسیزده در سیزدهم تیرماه دیلمی یا تبری در گیلان و مازندران برگزار می شود.

رئیس پژوهشکده گیلان شناسی با اشاره به برگزاری این آئین سنتی در دهه های قبل می افزاید:  تیرماسیزده امروزه به ندرت در آبادیهای کوچک کوهستانی گیلان، مازنداران و کوه های جنوب البرز -که پیوند فرهنگی باهم دارند- برگزار می شود. ولی در دهه های قبل که تا این اندازه با هجوم دیگر فرهنگ ها مواجه نبودیم، در همه شهرها و روستاهای منطقه یاد شده برگزار می شد.

شادوران «محمود پاینده لنگرودی» نیز در کتاب «آیین ها و باورداشت های گیل و دیلم»، جشن تیرماسیزده را جشن آب پاشان می داند. و با اشاره به اشعار تبری که در این جشن خوانده می شود، این اشعار فولکوریک را اشعار امیر پازواری تبرستانی می داند که بوسیله تبری خوانان در این مراسم خوانده می شد.

اگرچه آیین ، «تیرما سینزده» توسط حلقه ای از دوستداران فرهنگی حوزه شرق گیلان از سال  ۱۳۸۶ احیا شد، اما راه طولانی را تا سال ۱۳۹۰ طی کرد تا تیرماسیزده بعنوان یکی از آیین های معنوی گیلان به شماره ۲۳۶ در فهرست آثار ملی ثبت گردد. توضیح آنکه برخی از شهرستان های غربی مازنداران قبلا جزو گیلان بود و بویژه رامسر(بانام قدیم سخت سر)حتی به لحاظ زبانی نیز با شرق گیلان پیوندهای مشترک دارد.

  نویسنده کتاب، «تیرما سینزده» -که از فعالان احیای این آیین است- پیشینه تیرماسیزده را به اسطوره های بابلی و اکدی می رساند و می گوید: در اسطوره های بابلی و اکدی بین ستاره تیشتر و آرش کمانگیر و ساکنان حوزه البرز پیوند عجیبی وجود دارد و به این علت جشن تیرگان در نیمه آبان ماه در گیلان و مازندران برگزار می شود.

میثم نواییان، خاستگاه تیرماسینزده را شهر آمل می داند و توضیح می دهد: به دلیل تاثیر و تاثر فرهنگی و عدم وجود مرزهای جغرافیایی در تقسیمات سیاسی کشور، در گذشته این مراسم در کل استان مازندارن، استان گلستان، جلگه شرق گیلان تا لاهیجان، سمنان، الموت، طالقان و تمام سکنه کوه های البرز اجرا می شد.

وی به بیان اینکه تفاوت های زمانی اندکی در نگه داشت تقویم زمانی تیرماسیزده در استان های یاد شده وجود دارد، می افزاید: در مازندارن شب ۱۲آبان یعنی شب سینزده آبان برگزار می شود و در گیلان ۲۸آبان. دلیل آن هم اختلاف در گاهشماری سال نوی گیلان و مازنداران است. آغاز سال نو در گیلان ۱۷مرداد است و در مازندران ۲مرداد. به همین ترتیب برگزاری این آیین هم با ۱۵روز اختلاف برگزار می شود. در گاهشماری دیلمی، آبان ماه معادل تیرماه است. البته به دلیل نزدیکی، در شهرستان های کلاچای، چابکسر و تا رودسر شب ۱۳آبان ولی در لاهیجان و لنگرود، ۲۸آبان اجرا می شد.

نوائیان، ستاره شناسی مردمان پیشین را ستوده و ابراز می دارد: ستاره آبی رنگ شعرای یمانی یا همان تیشتر در شمال کشور در پاییز و در آبان ماه در اوج نوردهی خود است و در تفکر مردم باستان ارتباطی با آب داشت. در هواشناسی هم می بینیم وقتی این ستاره در اوج آسمان می باشد، آغاز بارش های پاییزی است. نقطه مقابل آن ستاره غول پیکر و سرخ رنگ قلب العقرب بوده و زمانی که در اوج صورت فلکی است، کشور با خشکسالی روبروست.

رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی گیلان که برای نگارش کتابش، فرهنگ شفاهی خیلی از روستاهای جغرافیای یاد شده را بررسی نموده ، در مورد نحوه برگزاری این آیین توضیح می دهد: اختلاف زیادی در نحوه برگزاری نیست. مثلا  آوردن آب بوسیله کودکان از یک چشمه که سمبل پاکی هستند و یا انداختن سوزن در آب برای از بین رفتن شرارتها، انداختن انگشتر در آب برای فال گرفتن و بیرون آوردن آن توسط یک دختر و خواندن اشعار «امیر پازواری»  و دیگر اشعار فولکوریک توسط بزرگ فامیل تقریبا عناصر مشترکی هستن که در تیرماسیزده اجرا می شود.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *