اخبارتاریخگردشگری

عمارت کلاه فرنگی رشت ؛ از دیروز تا امروز

      گیل مهر- عبداله وارث

با توجه به اینکه این باغ(پارک شهر) در قدیم قلمستانی بیش نبودو بعداً به باغ محتشم معروف گردیده و امروزه به یکی از جاذبه های گردشگری رشت تبدیل گشته است، در حوالی سال ۱۲۵۰ خورشیدی در دوران ناصرالدین شاه قاجار توسط اکبر خان بیگلربیگی خریداری شده و آنگاه وی اقدام به ساختن “عمارت کلاه فرنگی”جهت اسکان تابستانه و محل پذیرایی از مالکان و رجال نمودند.از آنجاکه باغ در قدیم از محلات کم تردد و دور از مرکز شهر بود عمارت کلاه فرنگی فقط تابستان ها مورد استفاده قرار می گرفت .

   این نوع عمارت ها سبک خاصی از معماری می باشد که معمولاً در وسط باغ ها و تفرج گاه بعنوان سر پناه ساخته می شود.قدمت این عمارت با کمی فاصله، کمتر از قدمت باغ می باشد.

(با توجه به سفر نامه مظفرالدین شاه قاجار به اروپا و عبور ایشان از رشت و عمارت کلاه فرنگی و باغ در سال ۱۲۸۱ شمسی باید تاریخ تأسیس عمارت را بین ۱۲۵۰ الی ۱۲۸۰ بیان نمود.)

عمارت کلاه فرنگی در بسیاری از استان های کشور نظیر استان قزوین(کلاه فرنگی شاه طهماسب) استان خراسان جنوبی(کلاه فرنگی بیرجند) استان فارس( کلاه فرنگی سورمق) در شیراز(کلاه فرنگی وکیل) استان مرکزی(کلاه فرنگی اراک ) و در رشت مرکز استان گیلان(کلاه فرنگی باغ محتشم) و … ساخته شده است.

عمارت کلاه فرنگی مانند نگین انگشتر باغ محتشم رشت، با رطوبت ۹۵ درصدی و برف های سنگین و زلزله دوام آورده همچنان استوار ایستاده است.

این عمارت در داخل ۴ طبقه و از خارج۳ طبقه دیده می شود که یکی از شاهکارهای معماری محسوب می شود.

شباهت طبقه ی بالایی این بنا به کلاه سیلیندری(فرنگی) علت معروف شدن این بنا به “عمارت کلاه فرنگی” شده است.

این عمارت که از معماری بومی الهام گرفته و به سبک خانه های شهر بادکوبه آذربایجان “شوروی قدیم” ساخته شده است. شکل این عمارت بصورت هشت ضلعی و مربع می باشد که در کنار هم قرار گرفته، فرم زیبایی را به ساختمان داده است.این ساختمان بعداً بخاطر نوع معماری و شکل ظاهری به “عمارت کلاه فرنگی” معروف گردید دارای هیچ گونه حصار و دیواری نبود و فقط از جنوب به رودخانه گوهر رود محدود می شد.متأسفانه امروزه هیچ نام و نشانی از سازنده ی بنا در جایی ثبت نشده است.

 یکی از پیش داوری های رایج، در هنگام دیدن عمارت از بیرون، حدس زدن طبقه ی مجهول عمارت می باشد که اکثراً می پندارند طبقه چهارم در زیر زمین عمارت می باشد، در حالیکه طبقه مجهول را باید در لابلای شیروانی اول جستجو نمایند.

پس از ساختن عمارت در مجاورت آن اقدام به حفر و ایجاد “یخچال طبیعی” گردید وجود دیواره کوتاه و درختان آن محدوده تا اندازه ای حدود و موقعیت یخچال طبیعی را مشخص می سازد امروزه این یخچال ها بخاطر رشد جمعیت و رشد تکنولوژی از سویی دیگر پر هزینه بودن آن و تأسیس کارخانجات یخ سازی و ارزان بدست آوردن یخ از رونق افتاده و فقط از آن در قدیم یاد می شود.

مشخصات داخلی و خارجی عمارت کلاه فرنگی:

الف ـ طبقه هم کف ـ طبقه اول یا هم کف از بیرون دارای یک در ورودی و ۶ پنجره بطرف باغ می باشد.دور تا دور این طبقه دارای ایوان بوده که قبلاً بوسیله نرده های چوبی محصور شده بود.(البته امروزه این ایوان فاقد نرده می باشد) و یک دستشویی در بیرون متصل به ساختمان قرار دارد.این طبقه دارای ۳۴ ستون در بیرون می باشد..

داخل ساختمان ـ  با باز شدن درِ ورودی عمارت، در سمت راست ابتدا یک دستشویی بزرگ و آنگاه آشپزخانه قرار دارد.در سمت چپ نیز یک اتاق قرار دارد.روبرو ۱۴ پله و یک پاگرد طبقه هم کف یا اول را به طبقه دوم متصل می سازد.

ب ـ طبقه دوم ـ طبقه دوم یک سالن بزرگ می باشد که گویا قبلاً دارای دو اتاق بود.این سالن ادقام یک ۸ ضلعی با یک مربع، دارای ۳ در و ۳ پنجره بزرگ و بالکن چوبی سرتاسری با دستک و تکاییل چوبی بصورت غلام گردش دور اتاق ها می باشددر انتهای بالکن غلام گردش یک دستشویی قرار دارد که البته امروزه از دستشویی طبقه اول و طبقه دوم بعنوان انباری استفاده می گردد.

طبقه دوم نیز مانند طبقه اول و هم کف بر ۳۴ ستون استوار مانده است.این طبقه چشم انداز قشنگی به باغ دارد که بسیار زیباست. وسط این عمارت در مرز بین ۸ ضلعی و مربع یک راه پله عمودی فلزی با ۱۶ پله به طبقه سوم متصل می گردد.

ج ـ طبقه سوم ـ این طبقه که از بیرون پنهان بوده زیرا در شیروانی و زیر کلاهک عمارت قرار دارد فقط دارای یک اتاق ۸ ضلعی می باشد که نور خود را از بالای پنجره های نورگیر می گیرد. در این طبقه یک در نیز به شیروانی و بام عمارت باز می شود.

دـ طبقه چهارم ـ طبقه سوم با فاصله ی ۹ پله به طبقه چهارم متصل می گردد. این طبقه نیز ۸ ضلعی بوده و کاملاً برخلاف طبقه سوم باز و روشن است که چشم انداز باغ آن بسیار زیباست . این طبقه بر ۱۳ ستون استوار و دارای ۹ پنجره در داخل ۸ضلعی و۴ پنجره در راه رو می باشد. در این عمارت ارتفاع طبقه دوم از دیگر طبقات بیشتر بوده و ارتفاع کل عمارت در حدود ۱۵ متر می باشد.

بنا و مصالح ساختمان ـ  کلیه ی مصالح ساختمان از جنس آجر و چوب می باشد.

بام بصورت خر پشته ای و پوشش آن از جنس سفال خمره ای می باشد در زیر آن سفال هایی قرار گرفته اند که کار آنها عایق بندی گرمایی و سرمایی ساختمان و نگهداری سفال می باشد.

ـ سقف آن بصورت چکش گردان سه پوش است و یک ایوان کتابی دور تا دور آن را فرا گرفته که دستک و تکاییل آن متأسفانه از بین رفته است.

ـ بام بنا هشت ضلعی و سفال پوش است.سفال آن در گذشته لعابدار و به رنگ سبز بوده تا با طبیعت سبز پیرامون خود هم گونی داشته باشد.

ـ یکی از اضلاع عمارت در قسمت جنوبی به زایده ای مستطیل شکل منتهی می شود ـ از جمله تزئینات عمارت می توان سرشیر های چوبی، اشک های موجود در پیشانی بند، دستک ها و نرده زیبای بالکن و… نام برد ـ مساحت بنا در طبقه همکف و اول ۱۶۲ متر مربع، در قسمت کلاه فرنگی ۲۵ متر مربع و در زیر اتاقک فوقانی ۱۳ متر مربع می باشد ـ مساحت کل بنا ۳۶۲ متر مربع است.

مالکیت کلاه فرنگی

دکتر نیکروز شفیعی مبرهن(فارغ التحصیل رشته ی معماری با گرایش مرمت از ایتالیا) استاد پژوهشگاه میراث فرهنگی گیلان و نویسنده کتاب “معماری برخی از خانه های تاریخی گیلان”در همایش ملی عمرانی مرداد ۱۳۹۴ بیان داشته اند :

…پس از بازدید رضا شاه از عمارت کلاه فرنگی این بنا از سوی صادق اکبر محتشم معروف به سردار معتمد به رضا شاه وقف شده است .

رفع اشتباه ـ در بیشتر سایت های اینترنتی بانی عمارت کلاه فرنگی صادق خان محتشم الملک ملقب به سردار معتمد ذکر گردیده است درحالیکه اکبر خان، عموی صادق خان بعد از خرید باغ و تبدیل نمودن باغ به قلمستان اقدام به ساخت عمارت نموده است.

عمارت کلاه فرنگی باغ سردار محتشم قبل از انقلاب:

ـ مظفرالدین شاه در سال ۱۳۲۰ هجری قمری مطابق با ۱۲۸۱ شمسی از عمارت کلاه فرنگی دیدن نمودند و به تماشای گاو بازی(ورزا جنگ) نیز پرداخته اند.(ص ۲۷۳ .شهر باران) ـ در دوره قاجار تعدادی از شخصیت ها از جمله محمد ولی خان خلعتبری( نصرالسلطنه) که بعدها به سپهسالارتنکابنی ملقب گردید در این باغ حضور یافته، مدتی در عمارت کلاه فرنگی مهمان بوده اند.

ـ در دوره حکومت تیمورتاش ملکه و پادشاه افعانستان(امان الله میرزا) از باکو به انزلی و رشت آمده و مدتی در عمارت کلاه فرنگی اقامت نمودند ـ در دوره ای که رضا خان “سردار سپه” به منطور سرکوبی نهصت جنگل به رشت آمده بود، چند روزی را در عمارت کلاه فرنگی اقامت نمود ـ در سال ۱۳۰۶ـ ۱۳۰۵ زمانیکه ارتشبد فضل الله زاهدی حاکم گیلان بود در قسمتی از باغ محتشم که در آن زمان هنوز به عنوان پارک شهر و پارک قدس در تملک شهرداری قرار نگرفته بود کلوبی با نام “کلوب شاپور”دایر کرده بود و با جمع آوری عده ای از همپالکی های خود آن جا را به ظاهر به عنواب کلوب تفریحات سالم! اما در نهان به عشرتکده ای تبدیل کرده بود. وی اولین زمین تنیس در آن زمان را در محوطه کلاه فرنگی بنا نهاد.(نیکویه.ص ۱۸۴)ـ عمارت کلاه فرنگی در قبل از انقلاب خانه مسکونی حاکم و فرمانداران رشت بشمار می رفت و در سال ۴۱ـ۱۳۴۰ محل سکونت معاون استاندار بود (مصاحبه با دکتر بابک)ـ رسم ماندگاری و اقامت فرمانداران از سال ۱۳۴۱ تا سال ۱۳۵۳در عمارت کلاه فرنگی ادامه داشت و تا هنگام سفر شهبانو فرح در سال ۱۳۵۵به رشت این رسم منسوخ گردید ـ در محدوه ی عمارت از ورود افراد جلوگیری بعمل می آمد و کسی نمی توانست در آن حوالی رفت و آمد نمایدو…

عمارت کلاه فرنگی بعد از انقلاب

ـ عمارت بعد از انقلاب مدتی بصورت متروکه ماند که متأسفانه مورد استفاده معتادان و ولگردان قرار گرفت، بدین جهت یک بار دچار آتش سوزی گردید و قسمتی از عمارت آسیب دید ـ خانه شطرنج شهر رشت

ـ رستوران پارک شهر رشت ـ مرکز آموزش هنر های دستی ـ امروزه از آن به عنوان پایگاه پژوهشی میراث فرهنگی رشت مورد استفاده قرار می گیرد ـ فیلم برداری صحنه به دار کشیدن دکتر حشمت در سال ۱۳۶۰ در فیلم “میرزا کوچک خان”از کلاه فرنگی و باغ محتشم ـ ساخته امیر قویدل ـ فیلم برداری صحنه به دار کشیدن دکتر حشمت در سال ۱۳۶۵ در فیلم ” کوچک جنگلی”از عمارت کلاف فرنگی و باغ محتشم ـ ساخته بهروز افخمی ـ و…

ثبت ملی ـ این عمارت در سال ۱۳۷۴ به مدیریت میراث فرهنگی واگذار گردید وسر انجام در روز شنبه ۲۶ آبان ۱۳۷۵ با شماره ۱۷۶۴ بعنوان یکی از آثار ملی ایران در گیلان به ثبت رسید .

پیشنهاد ـ متأسفانه این عمارت با شکوه و استوار دارای تابلو و شناسنامه برای مراجعه کنندگان نیست از آن گذشته تعداد زیادی از ورزشکاران صبحگاهی باغ محتشم و گروهی از محققین هنوز از عمارت کلاه فرنگی دیدن ننموده اند تا دیدن آن لذت ببرند که بدینوسیله پیشنهاد می گردد تا از این عمارت و معماری داخلی آن دیدن نمایند و از مشاهده ی نوع ساخت آن لذت ببرند.                       

منابع

ـ محمود نیکویه ـ رشت شهر بارانـ نشر فرهنگ ایلیا ـ۱۳۸۷

ـ محمود نیکویه ـ تاریخچه بلدیه رشت از مشروطه تا ۱۳۲۰ ـ ۱۳۸۷

ـ جهانگیر سرتیپ پورـ نامها و نامدارهای گیلان ـ نشر گیلکان ۱۳۷۱

ـ صادق کوچکپور ـ نهضت جنگل و اوضاع فرهنگی ـ اجتماعی گیلان و قزوین ـ نشر گیلکان ۱۳۷۱

ـ عبدالرضا اصغر تاش ـ انقلاب اسلامی به روایت تصویرـ نشر سپید رود ۱۳۹۶

ـ مصاحبه با دکتر بابک ـ تهران تابستان ۱۳۹۲

ـ میلاد محمدی گیلانی ـ مجموعه میراث امروز گیلک ۱ ـ  باغ های رشت

ـ محمد مهاجر ـ شناسنامه پارک شهر ـ سازمان پارک ها و فضای سبز رشت۱۳۸۱

ـ دکتر منوچهر ستوده ـ از آستارا تا استارباد ـ ج۱ ـ ۱۳۷۴

ـ مرکز اسناد اداره کل میراث فرهنگی رشت ـ پایگاه پژوهشی ـ کلاه فرنگی

ـ مصاحبه با تنی چند از ورزشکاران پیشکسوت صبحگاهی

 ـ دومین سفر نامه مظفرالدین شاه قاجار ـ مطبعه شاهنشاهی ـ فی شهر ذی الحجه الحرام ۱۳۲۰

با تشکر از: سازمان سیما منظر و فضای سبز شهری شهرداری رشت ـ سازمان اسناد اداره کل میراث فرهنگی ـ پایگاه پژوهشی

مدیریت داخلی باغ محتشم و ورزشکاران پیشکسوت صبحگاهی باغ

********

تقاضا :از کلیه بزرگواران و عزیزانی که مطالب و منابع ارزنده ای از باغ محتشم و یا عمارت کلاه فرنگی رشت در اختیاردارند تقاضا می شود لطف نمایند با تلگرام vares80@و یا ایمیل vares80@yahoo.com بر محقق منت نهاده تا از آن در مرحله ی دیگر استفاده نموده( باحفظ ذکر منابع) و در اختیار پژوهشگران و علاقمندان قرار نماید.وارث

********

چاپ شده در ماهنامه ی پژوهشی-علوم انسانی (ره آورد گیل)

سال سیزدهم.شماره ۹۳ و ۹۴-آذر و دی ۱۳۹۷ (از صفحه ۲۰ الی۲۴)

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *