اخبارتاریخ

عملکرد وزیران اعظم دوره‌ی صفویه، در سازمان اسناد و کتابخانه‌ی ملی گیلان بررسی شد

گیل‌مهر- الهام کیانپور
نشست علمی « نقد و بررسی نقش و عملکرد منصب وزیر اعظم در ساختار سیاسی، اجتماعی صفویه (از آغازتا پایان)» صبح روز پنج‌شنبه ۷ شهریورماه به همت سازمان اسناد و کتابخانه‌ی ملی گیلان، با حضور جمعی از پژوهشگران و فرهیختگان گیلانی در تالار اجتماعات این مرکز برگزار شد.
در ابتدا علی امیری، سندپژوه و پژوهشگر گیلانی، ضمن بیان اهمیت و جایگاه رویکردهای فرهنگی و پژوهشی در سازمان اسناد و کتابخانه‌ی‌ملی گیلان، خاطرنشان نمود: برگزاری نشست‌های تخصصی و علمی، یکی از اهداف این سازمان است که امروز شاهد برگزاری یکی از این نشست‌ها هستیم. سپس وی به معرفی سخنران جلسه، دکتر فریدون شایسته و آثار قلمی و پژوهشی وی پرداخت و در ادامه گفت: دوره‌های تاریخی گیلان به دو برهه، تقسیم می‌شود: برهه‌ی اول: دوره‌ی منتهی به ابتدای صفویه و برهه‌ی دوم از صفویه تا دوره‌ی معاصر.
امیری برش اول تاریخی گیلان را نسبت به دوره‌ی دوم کم‌مایه دانست و گفت کمبود منابع مستند و نبود مطالعات پرمایه در دوره‌ی اول ازمشکلات پژوهشگران امروز است. وی افزود: موضوع دیوان‌سالاری در دوره‌ی صفویه جزو موضوعات و دغدغه‌های فریدون شایسته است که امروزه برای بررسی آن دور هم جمع شده‌ایم.
در ادامه، دکتر فریدون شایسته، پژوهشگر و نویسنده‌ی تاریخِ تحولات سیاسی و اجتماعی گیلان با این مقدمه که در دوره‌ی صفویه، وکیل نفس همایون به عنوان نایب (قائم‌مقام شاه) وجود داشت گفت: این منصب تا زمان جنگ چالدران برقرار بوده و وکیل پس از شاه، قدرتمندترین فرد حکومت صفویه تلقی می‌شد. وزیر اعظم، تنها وظیفه‌اش، دریافت وصول مالیات دیوانی بود و حتما باید متصدی منصب وکالت دیوان اعلی، یکی از منسوبان به مقام وزیر اعظم را برمی‌گزید.
شایسته با بیان این‌که، اولین کسی که از او به عنوان دارنده‌ی مقام وکیل نفس نفیس همایون در این دوره یاد شده، حسین بیگ‌لله شاملو است، افزود: شاه اسماعیل یکم ابتدا ۳ مقام وکیل، امیرالامرایی و قورچی‌باشی را به قزلباش داد و تنها مقام‌های صدارت و وزارت را به ایرانیان واگذار کرد و در اندک مدتی ازاین کار منصرف شده و مقام وکیل و امیرالامرایی را هم به ایرانیان سپرد.
این پژوهشگر حوزه‌ی تاریخ گفت: امیر نجم مسعود زرگر رشتی پس از برکناری حسین بیگ‌لله قزلباش از مقام وکالت پس از ۶ سال، به مقام وکالت رسید که منصب امیرالامرایی هم به وی واگذارشد. وی با اشاره به این نکته که اصطکاکی بین وکیل امیرنجم و قاضی محمدکاشی در دوره‌ی شاه اسماعیل یکم وجود داشت، تاکید کرد: در منازعه بین دو مقام ایرانی، شاه جانب مقام وکیل را گرفت.
وی آخرین وکیلان نفس نفیس همایون دوره‌ی شاه اسماعیل یکم را، امیر عبدالباقی (نظام الدین میرعبدالباقی) و میرزاشاه حسین اصفهانی نام برد و افزود: خاستگاه اجتماعی وکلا به غیراز شاه حسین اصفهانی، اعیان و اشراف بوده و پایگاه اجتماعی آن‌ها را اقشار زمین‌دار و مالکان بزرگ تشکیل می‌دادند، ولی میرزا شاه حسین از معماری و بنایی به این مقام رسیده بود.
شایسته در ادامه گفت: حسین بیگ‌لله شاملو، ۶ سال (۹۱۳-۹۰۷ ه.ق)، امیرنجم مسعود زرگررشتی، ۲ سال( ۹۱۵- ۹۱۳)، یاراحمد خوزانی (امیرنجم ثانی)، ۳ سال( ۹۱۸-۹۱۵)، امیرعبدالباقی، ۲ سال(۹۲۰-۹۱۸) و میرزاشاه حسین اصفهانی ۹ سال (۹۲۹-۹۲۰) در راس تشکیلات بودند. وی پیرامون قتل امیرعبدالباقی گفت: این وکیل توسط شاهقلی عربگرلو و قورچیان همدست وی کشته شد که اوج خصومت و ستیزه‌گری بین عناصر قزلباش و تاجیک در دوره‌ی شاه اسماعیل یکم، رقم خورد.
این مدرس دانشگاه با اشاره به این که در دوره‌ی سلطنت ۵۴ ساله‌ی تهماسب یکم، ۱۵ نفر به مقام وکالت دست یافتند، اختلاف بین مقام وکیل و قزلباش‌ها را، درکفه‌ی ترازوی قزلباش‌ها عنوان نمود که سبب تغییر مدام وکیلان در این دوره شد.
شایسته با طرح این سوال که از چه زمانی وزیر اعظم، جایگزین وکیل نفس نفیس همایون شد، گفت: طبق گفته‌ی افوشته‌ای نطنزی، میرزا سلمان جابری، نخستین وزیر اعظم خاندان صفویه است که در عهد شاه اسماعیل دوم به این منصب رسید. اسکندر بیگ ترکمان نیز میرزا سلمان جابری را نخستین وزیراعظم خاندان صفویه در دوره‌ی محمدخدابنده می‌داند که برای اولین بار در منصب وزیر اعظم و با لقب اعتمادالدوله به جای وکیل نفس نفیس همایون، قرار گرفت.

وی در ادامه گفت: آخرین وزیراعظم و اعتمادالدوله نیز، حاج ابراهیم کلانتر شیرازی در دوره‌ی فتحعلی‌شاه بود که از زمان محمدشفیع مازندرانی ( فتحعلی‌شاه) عنوان وزیر اعظم حذف و عنوان صدراعظم به وزیراعظم داده شد. اولین وزیر اعظم دوره‌ی صفویه در کشاکش مواجهه‌ی دو کانون کهنه و نو و مداخله‌گری عرصه‌ی سیاست و قدرت دوره‌ی صفویه یعنی عنصر قزلباش و ملکه درباری کشته شد. خواهر شاه تهماسب طرفدار قزلباش و خیرالنساء بیگم (مهدعلیا) همسر خدابنده، طرفدار میرزا سلمان جابری اصفهانی بود.
شایسته در دوره‌ی سلطنت شاه عباس یکم، خاستگاه انتخاب وزیر اعظم را خاستگاه دیوانی و روحانی نامید و افزود: میرزا حاتم بیگ اردوبادی و پسرش میرزا طالب‌خان، خاستگاه دیوانی و میرزامحمدمهدی صدر و خلیفه سلطان، خاستگاه مذهبی داشتند. از دوره‌ی سلطنت شاه صفی که باید آن را مرحله‌ی دوم دوره‌ی صفویه دانست، انتقال قدرت از خاندان‌های سنتی به مهاجران مسیحی نومسلمان جلفا نشین انتقال یافت و قدرت‌ حرمسرا، تعیین کننده‌ی مقامات دیوانی و لشکری شد و کفه‌ی ترازو از خاندان های دیوانی به سمت خاندان‌های نظامی چرخید. شیخ علی‌خان زنگنه، فتحعلی‌خان داغستانی، محمدقلی خان بیگدلی شاملو، محمد مومن خان بیگدلی شاملو و شاهقلی خان زنگنه، همگی قبلا قورچی‌باشی بودند.
وی در ادامه گفت: از دوره سلطنت شاه صفی (۱۰۳۸) تا پایان سلطنت شاه سلطان حسین (۱۱۳۵ه.ق) وزیر اعظم برگزیده و منتخب مثلت قدرت جدید عرصه‌ی سیاست دوره‌ی صفویه یعنی غلامان گرجی، ارامنه و زنان صیغه‌ای شاه و خواجه‌سرایان بودند. از دوره‌ی سلطنت شاه صفی، دارندگان منصب قورچی‌باشی که عمدتاً از کرد زنگنه و یا شاملو (ازطوایف قزلباش) بودند، بزرگ‌ترین مانع و جدی‌ترین دشمنان وزیر اعظم به شمار می‌آمدند.
این پژوهشگر با اشاره به این که اگر بتوانیم اسلاف وزرای اعظم را همان وکلای نفس نفیس همایون بدانیم، افزود: تا پایان سلطنت شاه عباس اول، می‌باید خاستگاه اجتماعی وزرای اعظم را، خاستگاه اعیانی و پیشینه‌ی معتبر دیوانی و یا زمیندار و بزرگ‌مالک بدانیم، ولی از دوره‌ی شاه صفی، خاستگاه وزرای اعظم، نظامی و قورچی‌باشی است. با توجه به این مهم می‌توان دریافت که وزرای اعظم خاندان صفویه، از خاستگاه‌های: اعیانی و دیوانی، مذهبی و روحانی، نظامی(قورچی‌باشی) و خاستگاه فرودست ( نانوازاده و خیاط‌زاده) چون: میرزا محمدتقی‌خان ساروتقی و میرزامحمدبیگ، بوده است.
شایسته در ادامه به توضیح برخی از مناصب در تشکیلات اداری و دیوانی دوره‌ی صفویه پرداخته و گفت: قورچیان در عصر صفویه، محافظان شخصی شاه بودند و رئیس قورچیان، قورچی‌باشی خوانده می‌شد. قوللر آقاسی، فرمانده‌ی غلامان شاهی جهت ممانعت از زیاده‌روی‌های قورچیان، برسرکار بود و عنوان تفنگچی آقاسی، به مردان محلی که در عملیات نظامی از جمله مرزداری نقش داشتند، اطلاق می‌شد. امیرشکارباشی، مسئول رسیدگی به امور صیادان، شیربانان و سگ‌بانان عصر صفویه بود و امیرآخورباشی به حفظ و نگهداری اصطبل‌ها و طویله‌های سلطنتی می‌پرداخت. ایشیک آقاسی، رئیس خوابگاه دربار، مسئول کلیه‌ی نگهبانان قصر، برگزاری و فراخوان تشکیل مجلس مشورتی شاه و صاحبان مناصب کشوری بود.
وی در ادامه پیرامون تیول که نوعی واگذاری زمین بود، گفت: تیول نامشخص و محدود به دوره‌ی زمانی خاصی بوده و مانند سیورغال ارثی نیست. تیول محدود به یک شغل یا سهم نیروهای نظامی بود. تیول‌ها در دوره‌ی صفوی، بزرگ‌تر از سیورغال بوده و معمولا به مقامات بلندمرتبه یا نظامیان داده می‌شد و در گذشته به اقطاع نیزمعروف بود.
شایسته سپس زندگی‌نامه‌ی‌سیاسی امیرنجم مسعود زرگر رشتی را، محور سخنان خود قرار داد و گفت: امیرنجم زرگر رشتی دومین فرد در دوره‌ شاه اسماعیل اول است که منصب وکیل نفس نفیس همایون که بعدها به وزیراعظم، رئیس‌الوزرا و در نهایت به نخست وزیر ختم شد را به خود اختصاص داد. او به مدت دو سال از ۹۱۳ تا ۹۱۵ ه.ق، این منصب را در اختیار داشت. منابع دوره‌ی صفویه او را در حمایت از دانشمندان و هنرمندان، تنظیم «دستورنامچه» برای تعیین وظیفه‌ در حیطه‌ی مسئولیت مقامات لشکری و کشوری و حمایت از منافع کشاورزان و پیشه‌وران مورد ستایش قرار داده‌اند. وی پیرامون مرگ امیرنجم زرگررشتی گفت: پس از مرگ او، به دستورشاه اسماعیل اول، جسدش در نجف اشرف به خاک سپرده شد و در جهت تکریم و پاسداشت نام وی، شاه دستور داد، جانشین او به نام «یاراحمد خوزانی» با لقب امیرنجم ثانی شهرت یابد.

این پژوهشگر حوزه‌ی تاریخ، از قول مرعشی و مستوفی دو مورخ دوره‌ی پایانی صفویه، مخالفان وزیراعظم را، مقام قوللر آقاسی، میرشکارباشی، حکیم‌باشی، ملاباشی مقام صدر عنوان نمود و افزود: این دو مورخ نشان می‌دهند که در اواخر حکومت صفویه، منصب وزیر اعظم از همه جهات و اطراف، مورد مخالفت، کارشکنی و دسیسه‌ی دارندگان مقام و منصب دیوانی و لشکری بوده است. انبوه مخالفان و گستره‌ی وسیع مخالفت‌ها، عرصه را بر جلوگیری از فعالیت‌های وزیراعظم (اعتمادالدوله) هموار ساخت که در واقع صفویه را به سمت فروپاشی و سقوط نهایی کشاند.
شایسته در ادامه سیر نزولی خاستگاه وزیر اعظم از دیوانی به نظامی را به ترتیب زیر نام برد: ۱- حاتم بیگ اردوبادی (از مستوفیان ممالک و مجلس نویسان) ۲- حاتم‌بیگ و پسرش میرزامحمدطاهر قزوینی (از مجلس‌نویسان) ۳- سلطان العلماء و میرزا مهدی صدر ( از صدر) ۴- محمدعلی خان مکری ( از تفنگ‌چی آقاسی‌ها) ۵- فتحعلی‌خان داغستانی و محمد مومن بیگ (از قوللر آقاسی‌ها) ۶- شیخ علی خان زنگنه، شاه قلی‌خان زنگنه، محمد قلی‌خان بیگدلی شاملو و فرج الله خان عبداللو (از قورچی‌باشی‌ها) ۷- محمدقلی‌خان بیگدلی (از ایشیک آقاسی‌باشی‌ها)
شایسته در جمع‌بندی و پایان سخن گفت: عوامل مختلفی در تضعیف و فروپاشی حکومت صفویه، موثر بوده، ولی بی‌تردید افول جایگاه منصب وزیراعظم (اعتمادالدوله) از خاستگاه اعیانی و دیوانی و تنزلش به خاستگاه فرودستی و نظامی‌گری، موجب تحلیل و تضعیف جایگاه دیوان‌سالاری و دستگاه اداری شد و همین مهم، به تدریج راه را بر فروپاشی و سقوط نهایی این سلسله‌ی حکومتی فراهم و هموار ساخت. منصب وزیراعظم که از اواسط و نیمه‌های حکومت صفویه با لقب اعتمادالدوله حیات یافته بود، با مرگ میرزا ابراهیم کلانتر، وزیر اعظم دوره‌ی فتحعلی‌شاه قاجار به کنار رفت و میرزامحمد شفیع مازندرانی به عنوان صداعظم جایگزین شد.
این عنوان تا پایان دوره‌ی مشروطه نیز برپا بود و پس از مشروطه جای خود را به رئیس‌الوزرا داد و از دوره‌ی پهلوی تا سال ۱۳۶۸ که به کلی این مقام و منصب به تاریخ پیوسته و مقام نخست‌وزیری، جای وزیراعظم و رئیس الوزرا را گرفت.
در انتهای این نشست، پژوهشگران و مدعوین، پرسش‌ها و‌ مطالب مرتبط به موضوع جلسه را مطرح نمودند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *