اخبارتاریخ

قزوین، خواستگاه قهوه خانه در ایران؛ کارکرد اجتماعی قهوه خانه ها از عصر صفوی تا قاجار

گیل مهر- الهام کیانپور
جلسه‌ای دیگر از سلسله نشست‌های تخصصی انجمن مفاخر گیلان، صبح امروز یکشنبه ۸ مهرماه با مدیریت استاد علی اکبر مرادیان گروسی و دکتر روشنک گلدوست در دفتر این انجمن در مجتمع خاتم الانبیاء رشت برگزار شد.
گلدوست، ضمن خیرمقدم به مدعوین و‌ همچنین خواندن قطعه شعری، پیرامون فعالیت‌های انجمن مفاخر گفت: کاری که با عشق آغاز‌ شود و پیش رود،‌ بی‌شک مقدس است و‌ دستاوردهای ارزشمندی به همراه خواهد داشت.
در ادامه استاد مرادیان گروسی ضمن دعوت از اکبر خیرخواه حسن کیاده، ۶۵ سال معلمی خالصانه‌ی وی را ستود‌ و به معرفی آثار قلمی وی پرداخت که از آن میان می‌توان به کتاب‌های سپیدرود به کیاشهر، قایق شکسته و مقالات وی‌ در نشریات اشاره نمود.
سپس، اکبر خیرخواه حسن‌کیاده، سخنان خود را با محوریت:”جایگاه قهوه‌خانه‌ها از دیدگاه مردم‌شناسی” مطرح نمود.
خیرخواه با این مقدمه که با آن‌که پیش از دوره‌ی صفویه، قهوه به ایران نیامده بود، اما مردم ایرام به واسطه ی سوغات مسافران برون‌مرزی با طعم و‌ عطر آن تا حدی آشنا بودند، گفت: تاورنیه، سیاح اروپایی در سفرنامه‌ی خود از استقبال ایران‌ها در دوره صفویه از قهوه سخن گفته و به دو‌ چیز حتمی در پذیرایی‌های آن‌ها اشاره داشته: قهوه و قلیان.


این پژوهشگر ضمن اشاره به اهمیت و جایگاه قهوه در دوره صفویه، خاطرنشان نمود که در مطبخ دربار صفوی، جهت پذیرایی از مهمانان درباری و بزرگان، دستگاه‌های پخت و فرآوری قهوه مهیا شده بود‌. کم‌کم‌ محبوبیت قهوه به آن‌جا رسید که وزیران و‌دولت‌مردان در خانه‌های خود نیز دستگاه‌های قهوه‌سازی تهیه میکردند. البته در دوره‌ی شاه طهماسب، تنها قزوین آن هم به دلیل پایتخت بودن، دارای قهوه‌خانه و فرهنگ قهوه‌نوشی بود که بعدها با انتقال پایتخت به اصفهان، این شهر نیز صاحب قهوه‌خانه شد و‌ باید به این نکته اشاره‌ کرد که تا زمان سلطنت آقامحمدخان، هیچ شهر دیگری از ایران قهوه‌خانه نداشت‌، پیدایش و گسترش قهوه‌خانه‌ها از زمان سلطنت ناصرالدین شاه شکل گرفت و تهران در آن دوره با ۲۵۰ هزار جمعیت، صاحب چهارهزار قهوه‌خانه بود.
این مولف، با طرح این سوال که چگونه قهوه‌خانه‌ها به نوعی تبدیل به چایخانه شدند گفت: با آمدن نهال چای به ایران توسط محمد میرزای کاشف السلطنه و‌ به دنبال آن شناخت و آشنایی مردم با این نوشیدنی، به تدریج قهوه‌خانه‌ها شروع به تهیه و‌ ارائه چای نمودند به طوری‌که در نبرد میان کهنه و نو، از اشتیاق مردم به قهوه کاسته شد و چای جای آن را گرفت. در سال ۱۳۴۷ شمسی رشت صاحب ۳۰۲ باب قهوه‌خانه‌‌ی چای‌فروشی بود.


خیرخواه با بیان آن‌که در گذشته، برای تجمع مردم جهت شادی و‌غم، تصنیف خوانی، دورهمی و امثال آن، چون امروز، سالن و‌آمفی‌تاتر های متعدد وجود نداشت، خاطرنشان کرد: قهوه‌خانه‌ها پاسخگویی بسیاری از کمبودهای آن دوره بودند، چراکه قهوه‌خانه تنها مکانی برای نوشیدن چای نبود، بلکه محلی برای تبادل نظر، ارائه‌ی تاریخ شفاهی، داستان‌گویی، شعرخوانی، بازی، همزیستی، همفکری، دیدار و گفتار و‌ اطلاع رسانی بود. وی در ادامه، داوری، کدخدامردی، قضاوت، چاره جویی و همراهی به وقت اختلافات بزرگ قومی، خانوادگی و مانند آن را از کارکردهای مهم قهوه‌خانه‌ها در گذشته دانست و افزود: امروزه اگرچه استقبال مردم از قهوه‌خانه‌ها کم نشده، اما به دلیل حضور رسانه‌های گروهی، سواد و‌ آگاهی مردم و‌ حضور تکنولوژی، این کارکردها کمرنگ شده است.
در پایان، نیز اعضای انجمن و‌مهمانان، پرسش ها و‌ مطالب مرتبط به موضوع جلسه را مطرح نمودند.

 

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *