اخبارتاریخفرهنگ

مثل ها و متل های گیلکی همراه با زاده شدن یلدا؛ «آوکونوس» و «فال پوست هندوانه» ؛ شب چره با «وابشته بِج» گیلان

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
پاییز آخرین نفس هایش را می کشد. کوله بار برگ های خزانش را برچیده تا نه نه سرما بساط کرسی اش را علم کند. ذغال های سیاه که با هُرم آتش به سرخی می نشیند، ظلمت شب را پس می زند.
«یلدا» فرا می رسد. با پشته ای از سرخی هندوانه و سبدی از دانه های یاقوتی انار و در جای جای ایران نوید می دهد که تاریکی و ظلمت پایدار نیست و صبح امید روز به روز فرازمندتر می شود. به شرط آنکه تن آسانی را کنار بگذارید و با آمدن سرما سردرگریبان نمانید.
«یلدا» چنان در خاک عمیق این مرز و بوم ریشه دوانده که جزئی از تار و پودش شده است. در اسطوره های ایرانی الهه «میترا» یا« مهر» در سیاه ترین شب سال متولد می شود و با آمدنش نوید پیروزی خیر بر سیاهی شر را داد.
امید به روشنایی در ذات شادی های یلدا نهفته است. نویدبه مهربانی، به شلعه های تیغ کشیده خورشید. خورشید مهر و از سر گرفتن زندگی. به اکنون دلخوش بودن و افسوس بر گذشتن ناخوردن و برای تحقق خیالپردازی های آینده تلاش کردن.
عزیز از یک هفته به یلدا در تدارک است چه بسا از تابستان. با هر هندوانه و کدویی که می شکست، دانه های آن را خشک می کرد و می گفت: این برای شب یلدا. بچه ها که می آیند، «شب چره» مان براه باشد. و آقاجان از ابتدای پاییز که به جنگل می رفت، با سبدی از کنوس و ازگیل به خانه می آمد. و می گفت: این برای شب یلدا. داخل جام بریز تا «آوکنوس» ات برای یلدا جا بیفتد.
عزیز سماور ذغالی جهیزیه اش را از پستو بدرمی آورد و پس از برق انداخت برنج آن با سینی و زیر جام کنار کرسی می گذارد. آن سو ترپدربزرگ با «ماشه»، ذغالهای سرد بخاری هیزمی را می جورد و می گوید: پارسال سیب زمینی هایی که داخل بخاری هیزمی برشته کردی خیلی مزه دار شده بود.
و عزیز با لبخند سر تکان می دهد و چشم و دستش همچنان بکار است؛ صدای چَرقُ چَرق تخمه های کدویی که در تابه مسی بو می داد، موسیقی همیشگی یلدا را در اتاق گلی می نواخت.
حالا دیگر همه جمعند. صدای قیل و قال نوه ها که سرگرم گردو بازی اند و آقاجان تلاش دارد کدورتهای میان فرزندانش را در آتش هیزم بسوزاند و گرمای دوستی را میان اولادش از سر بگیرد و یادآور می شود که سر هیچ و پوچ نباید دلچرکین ماند.
گرمای کرسی، دلها را نزدیک می کند. بخار چای از استکان های کمر باریک بلند می شود و یکی از دخترها می گوید: دلم لک زده بود برای این استکانها و زیر جام هایش. چایی ساقه درشتی که خودتان عمل می آورید، طعم دیگری می دهد.
عزیز از شادی این دور همی فرزندانش جانی دوباره می گیرد و با همان زانودردش به تالار می رود و هندوانه ای را که از آخرای تابستان از تالار آویزان کرده پایین می کشد و می گوید: نوبتی هم باشد، نوبت «فال پوست هندوانه» است. و سرمای هندوانه را با گرمای محبتش فرو می نشاند.
آقاجان به عادت همیشگی چاقوی دسته زردی را از جیب کتش بیرون می آورد و زبانه آن را بیرون می کشد. زیر لب دعایی خواند و نیت می کند و چاقو را درست جایی می گذارد که بوته خشکیده هندوانه پیداست. دل در دلها نبود تا پوست هندوانه ها را به پشت سر بیندازد تا بقیه ببینند دایره احتمال ریاضیات چند چند سبز و قرمز می شود. اگر هرچهار پاره سبز بود، دست و شادی به هوا بود که پس حتما حاجتمان برآورده می شود.
وقتی عزیز جان کاسه ی بلور انارهای دانه شده را روی قرمزی لحاف کرسی می گذاشت، عطر گلپر در هوا می پیچید.
وسط تند تند خوردنهایمان یادآور می شد که آجیل شب یلدا باید به سفره نوروز هم برسد شگونش به همین است. مگر می شد آن همه آجیل را یک شبه خورد؛ از «وابِشته بِجی» که عزیز جان بو داده بود، برنج های پفکی با مخلوط شاهدانه و عدس و سویا.«ترشه کُونوسی» که در آب نرم کرده بود ، «ترشه اناری» که لای ماسه تا شب چله سالم نگه می داشت،« سنگه خُوج» هایی که لای کُولش برنج می نهاد، و تا یلدا چقدر آبدار شده بود.
کاش یلدای امسال برف بباردتا «اَربه دوشو های» پخته شده از خُمره بیرون آید و« برف دوشو»، شب چره یلدا را کامل کند.
آقاجان سراغ کتاب قدیمی رنگ و روفته ای می رفت که ورق های کاهی اش را باید با احتیاط بازمی کرد. کتابی از دورانی که به مدرسه می رفت. افسانه گویی اش به عادت همیشگی از قد و قواره «رستم دستان» بود، اندازه چکمه هایش را می گفت که وقتی خاک ته آن را خالی می کرد، اندازه یک تپه می شد. و می افزود: رستم هر وقت می خواست کباب بخورد، تنه درختی را از ریشه می کند و گورخری را که شکار کرده بود، به سیخ درخت می کشید. باور نمی کنید، الان اشعارش را می خوانم. و حماسه خوانی اش گل می کرد بسان نقاله خوان های قدیمی با همان آهنگ و دست هایش را بالا و پایین می برد.
سپس، نوبت شنیدن چگونه عاشق شدن «بیژن و منیژه»، «رودابه و رستم»، شیفتگی«کتایون» و دلدادگی« سهراب به گردآفرید» بود. و با گذشت قرنها هنوز این داستان های شاهنامه فرودوسی عجیب به دل ایرانی مان می نشیند. و سرآخر پندهای «گلستان سعدی» بود که بچه ها فقط می شنیدند و بزرگترها عمق معنایش را در بزرگ سالی می چشیدند؛
پاسبانی که یار درویشست / پاسبان ممالک خویشست
پادشاهی که طرح ظلم افکند/ پای دیوار ملک خویش بکند
با رعیت صلح کن وز جنگ خصم ایمن شو/ زان که شاهنشاه عادل را رعیت لشکرست
چو بد کردی مشو ایمن زبدگوی/ که بد را کس نخواهد گفت نیکوی
و باب اولش در سیرت پادشاهان را که تمام می کرد ، دیگر باب ها را هم تورق کنان می خواند.

عزیز جان بشقاب های گل سرخی جهیزیه اش را روی سفره می چید و می گفت: یک شب یلداست و سبزی پلو با ماهی اش. شعرخوانی بس است.
شب که به انتها می رسید، آقاجان آنقدر قصه و شعر و ضرب المثل گیلکی و تالشی به گوشمان خوانده بود که در راه شعرهای «یِه شُو بُوشم روخونه»، «حلیمی جان» و «رعنا» را از بر می خواندیم.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *