اخبارتاریخگردشگری

مجموعه تاریخی چهارپادشاهان،  میراثی بجامانده از حکمرانی مذهبی آل کیا

گیل مهر- مهری شیرمحمدی

میدان محله لاهیجان. محله ای که به سال ۱۰۰۰هجری، راه کاروان روی معروف به شاه عباسی از آن عبور می کرد. امروز اما، از آن راه سنگفرش که غرب به شرق گیلان و تا آن سوی مازنداران را بهم می رساند، خبری نیست.

با این حال در ضلع جنوب شرقی میدان، یادگارانی است بجامانده در پیش از تسلط شاهان صفویه؛ بقعه چهارپادشاهان.  بنایی مذهبی که از گذشته های دور تاکنون مورد زیارت و حرمت اهالی بود و به دلیل هنرهای زیبای معماری و نقاشی های دیواری بجامانده از عهد قاجار، آنقدر با ارزش بود که بسال ۱۳۱۷ خورشیدی در فهرست آثار ملی به شماره ۳۲۲ ثبت گردد.

این مکان یادآور زمانی است که شهر لاهیجان مرکز حکومت امرای «آل کیا» بود -که به سال ۷۶۹ تا ۱۰۰۰قمری- بر حوزه شرق سفید رود تا چالوس حکومت می کردند.

آنگونه که «لوئی رابینو»، کنسول انگلیس در رشت در اوایل قرن بیستم  گزارش داده است؛ «سرزمین بیه پیش، پس از روی کار آمدن آل کیا در این سرزمین به اوج قدرت خود رسید و لاهیجان به عنوان مرکز حکومتی دودمان آل کیا به مرکز سیاسی و اقتصادی گیلان تبدیل شد. و از نظر مذهبی نیز با توجه به زمینه های مذهب زیدیه پیش آل کیا، بعد از قدرت یابی این دودمان بر نفوذ زیدیه افزوده شد.»

 میدان محله لاهیجان، امروز اصلی ترین مرکز فعالیت های اقتصادی سیاسی و اداری این شهر است و بسیاری از عناصر شهری بدور همین میدان- که اکنون سردار جنگل خوانده می شود- جمع شده است.  افزون بر آن تمامی خیابان های اصلی شهر در گذشته به میدان محله ختم می شد. بهمین دلیل بیشترین بافت سنتی و بناهای تاریخی بجامانده از لاهیجان قدیم هم در همین محدوده است. از مسجد جامع گرفته تا حمام تاریخی گلشن .

در جوار مجموعه چهارپادشاهان مسجدی وجود دارد که نوع معماری اش با بنای بقعه ها متفاوت است. اگرچه بقعه به لحاظ سازه ای در شرایط بدی نیست، اما مهمترین زیبایی این بقعه یعنی نقاشی های دیواری آن در گذر زمان دچار تغییرات شگرف شده است. این بقعه همانند دیگر بِقاع مذهبی شرق گیلان دارای سنت نگار گری مذهبی بر جداره دیوارهای داخلی و خارجی بنا بود که متاسفانه اکنون تنها بخشی از نقاشی دیواره های ایوان باقی مانده است.

ستون  های بلند ایوان اگرچه اکنون با پوششی گچ اندود استوار ایستاده است، و کاشی های دور ستون ها (از کف تا ارتفاع حدود یک متر) زیبایی خاصی دارد، اما به گفته یکی از هیات امنا، بعد از کاشیکاری، ستون ها نقاشی های دیواری داشت و دورتا دور ستون ها نقش سرو در میان گل و بوته ها نقش بسته بود. نمونه ای از آن در ضلع راست درب ورودی یکی از قبور پیداست که چند سال پیش اداره میراث فرهنگی و گردشگری از زیر لایه گچ بیرون کشید تا مرمت نماید. که مرمت نشد.

در دو سوی درب مدفن «سید خور کیا»، مدفن اصلی، تصاویری از به میدان رفتن امام حسین در میان لشگریان به چشم می خورد. تصاویری که به گفته «دکتر مینو خاکپور»، سنت نگارگری مذهبی موجب می شد تا نقاش تصاویر چهره امام حسین و یارانش  و حتی اسبش را نزدیکتر و بزرگتر از واقع بکشد و بعکس تصاویر لشگریان یزید، کوچکتر، دورتر و با نمادهای شرارت بتصویر کشیده می شود.

عضو هیات علمی دانشگاه علم و فرهنگ رشت، پیرامون این سبک هنری توضیح می دهد: به دلیل ممانعت های مذهبی، صورت گری در معماری ما رواج نداشت و از دوره صفویه به این سو، شاهد چهره نگاری هستیم و ابتدا در کاخ ها  کاربرد داشت. از صفویه به این سو، نوعی نقاشی و چهره نگاری در بقاع مذهبی رواج یافت که بن مایه های مذهبی داشت. جوهره این نقاشی ها، عمدتا حوادث کربلاست و به همین دلیل در بقاع شیعی نشین شرق گیلان، نمود بیشتری دارد.

به گفته متولی بقعه، فضای داخل مدفن نیز نگارگری های مذهبی داشت که بعدها روی آن را کچ کشیدند.

اگرچه اکنون در مجموعه تاریخی چهارپادشاهان،چند۴ تن از فرمانروایان کیایی آرمیده اند، اما به گفته یک کارشناس میراث فرهنگی، این محل در ابتدا مرقد «سید خُرم کیا» یا «سید خور کیا» بود که ۵ماه پس از قتلش در رشت به لاهیجان بازگردانده و دفن شد.

سید مهدی میرصالحی در این باره می افزاید: سید خورکیا مقتول به سال ۶۴۷(قمری) بود. و چون سایر سادات زیدی کیایی را در جوار سید خرم کیا به خاک سپردند این محل بنام چهارپادشاه شهرت پیدا کرد. در این محل اجساد بسیاری دفن شده اما بطور کلی بقعه چهار پادشاه، مزار چهارتن از بزرگان کیایی است.

وی صاحبان مزار را نام برده و ادامه می دهد: سید خورکیامتوفی در سال ۶۴۷(قمری) سید علی حسینی متوفی در سال ۷۹۱(قمری) ظاهرا،  سید رضا حسینی متوفی در سال ۸۲۹(قمری) و سید رضی کیا به ترتیب در این مکان آرمیده اند. البته اجساد افراد دیگر از این خاندان نظیر: سید علی کیا، سید ابراهیم کیا و سید عبدالله کیا پسران سید علی کیا بن سید ناصر کیا را در اینجا به خاک سپرده اند و به دلیل اهمیت مقام و موقعیت، ۴شخصیت اصلی این مکان به چهارپادشاه معروف شده است.

میرصالحی می افزاید: امرای کیایی زیی مذهب، همواره با خاندان اسحاقوند فومنی سنی مذهب در نبرد مذهبی بودند و نام بُردگان  در سال ۷۹۱ قمری در جنگ رشت کشته شدند. شرح مفصل ماجراهای نبردهای آن روزگار- که منجر به کشته شدن افراد مذکور شد- در کتاب «تاریخ گیلان و دیلمستان» نوشته «سید ظهیر الدین مرعشی» آمده است.

آنچه «دکتر عباس پناهی» طی مقاله ای با عنوان:« چگونگی تغییر مذهب مردم گیلان از تشیع زیدی به تشیع دوازده امامی» نوشته است، رقابت ها و جنگ های مذهبی بین امرای کیایی و خانوان اسحاقوند حاکم در بیه پس گیلان، دویست سال طول کشید. و  بعد از رسمی شدن دین به تشیع دوازده امامی در زمان شاه عباس صفوی، امرای کیایی از مذهب زیدی دست برداشته و به تشیع علوی گرویدند و از این رو که خود را به سادات منتسب می دانستند، آرامگاه های خانوادگی ایشان در میان مردم حرمت یافت.

کارشناس میراث فرهنگی، دیگر ارزش های هنری مجموعه تاریخی چهارپادشاهان را نیز نام برده و می گوید: ارزش هنری این بنا عمدتا در مورد درها و ضریح های کنده کاری شده آن نهفته است. درب نخست طاق سید خورکیا که از نظر هنری دارای ارزش فراوانی است هم اکنون در تهران و در موزه ملی ایران می شود و یکی از کارهای هنری این خطه از سرزمین می باشد.

میرصالحی همچنین می افزاید: کاشی های بنا از نوع هفت رنگی است و تصاویر پرندگان، ماهی گلها عمارت ای کلاه فرنگی اکثرا در آنها نقش بسته است که بسیار زیبا و جالب می باشد این کاشی ها در ازاره بنا پایین دیوار بکار رفته اند. از دیگر موارد هنری می توان به کتیبه های گچ بری شده از اشعار محتشم کاشانی نام برد همچنین نقاشی دیواری که مختص بناهای بیه پیش گیلان می باشد.

تصور اینکه تمام ازاره خارجی این مجموعه تاریخی نقاشی هایی از صحنه عاشورا داشته، غریب می نماید. در گذشته های دور یک یا چند نفر  در پرداخت هزینه پیشقدم می شدند تا نقاشی های دیواری بقعه احیا گردد. اما سالهاست وعده احیای نگارگری های بقعه های تاریخی شرق گیلان با وجود تولیت اداره اوقاف و امور خیریه در حد سخن باقی مانده است.

 

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *