اخبارتاریخگردشگری

مسجد آکُل کُمسار چشم به راه هزینه کرد اوقاف/ مسجد ۳۰۰ساله رها شده است

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
اگرچه در ورودی تابلوی «ولی عصر» دیده می شود، اما همه اهالی این بنای دوره قاجار را بنام «مسجد آکُل» می شناسند. .آکل در زبان گیلکی به معنای بلندی و تپه است. این نامگذاری پربیراه هم نیست. وقتی از جلگه بزرگ شهرستان شفت بسمت روستای کُمسار بزرگ می روید تا یکی از ارزشمندترین مساجد گیلان را ببینید، اهالی آدرس می دهند که از سمت پل آهنی بسمت تپه بلندی که مشرف به رودخانه است، بروید.
جلگه حاصل خیر کمسار، روزگاری مرکز حکومت خان های شفت بود. اگرچه اکنون کمتر شناخته شده است، اما روزگاری بخاطر استقرار کاظم خان و فرزندان و نوادگانش، بسیار آباد بود. دسترسی چند جانبه کمسار بزرگ به روستاهای اطراف، موقعیت ممتاز آن را دو چندان می کرد. تا یک سده پیش، آثاری از خانه های اعیانی خان های شفت در بلندای مشرف به رودخانه پابرجا بود.
برای رسیدن به کمسار، علاوه بر شهرستان شفت، می توان از راه های دسترسی فرعی زیادی به مقصد رسید. نزدیکترین مقصد به کمسار از رشت، از جاده جیره و در امتداد جاده آقا سید شریف است.
در مسیر رودخانه بزرگ منطقه، نزدیک به پل آهنی، تابلوی راهنمای مسیر برای رسیدن به روستاهای «بیالوا، خطیبان، ونه سر و گیلده» دیده می شود. کمسار بعد از روستای گیلده است. گیلده روستایی است که رویش گل های محمدی آن در بهار همچوم کاشان، گردشگران زیادی را به خود جذب می کند. از گیلده تا کمسار بزرگ تنها ۵ کیلومتر باقی است.پیش از رسیدن به کمسار کوچک، پل آهنی دیگری در مسیر رودخانه به سمت کمسار بزرگ می رود.
اگر در ساحل رودخانه بایستید، بر بلندای تپه ای که درختان آزادش را سربریده اند، بقایای چند بنای تاریخی دیده می شود که شاید محل اقامت خان های شفت بوده که «لوئی رابینو»، کنسول انگلیس در اویل قرن بیستم نیز در سفرنامه خود به آن اشاره کرده است.


در منتهی الیه تپه، مسجد آکل با سقف سفال پوش آن پیداست. هرچند که به گفته اهالی بخشی از تالار تابستانی این مسجد تخریب شده، اما دیدن مسجدی که بیش از ۳۰۰سال رطوبت گیلان را دوام آورده و رنج کلنگ نوسازی را به جان نخریده، خالی از لطف نیست.
مسجدی که به گفته پیران محل، سرپا ماندنش مدیون یحیی خان، است که یک بار مسجد را اصولی مرمت کرده است. اما اهالی ناراحتند از مرمت غیر اصولی سال های اخیر که با تولی گری روحانی مسجد، روی کتیبه های حاوی آیات قرآن را گچ کشیدند و تزیینات گل و بوته های محراب فرم تالار را نابود کردند.
کنسول انگلیس در رشت وقتی از کمسار دیدن می کرد، راجع به این مسجد نیز اشارات کوتاهی داشته است: « در آنجا دو مسجد و چند حمام خرابه و در حدود ۲۰۰ خانه دارد.»( ص: ۲۳۳)
آنگونه که لوئی رابینو گزارش داده،آن زمان مرکز حکومت شفت، کمسار بزرگ بود و محل اقامت خان منطقه نیز در کمسار بوده است. رابینو همچنین نوشته است که امرای شفت، تابع امیران فومن بوده اند. « امرای شفت از نظر استقلال گاهی بیتشر و گاهی کمتر از امرای فومن مستقل بودند.» و خان های شفت طبق نظر عده ای از مردم سبزوار، و طبق نظر عده ای دیگر از طایفه چگینی قزوین هستند.(ص:۲۳۶)
طبق یادداشت های ضمیمه شده در کتاب رابینو، شجره نسب خان های شفت به فردی به نام «حاجی کاظم» می رسد. و «یحیی خان» که نقش اساسی در مرمت مسجد داشته، با ۳پشت به حاجی کاظم می رسد.
نادر افشاریان نیز در کتاب تاریخ شفت که سال ۱۳۸۸ منتشر کرده، درباره این مسجد اینگونه می نویسد:«قدمت این مسجد به گفته برخی از مطلعین کهنسال کمسار به بیش از سیصد سال می رسد که در گذشته دارای بخش تابستانی و زمستانی بود. قسمت تابستانی این مسجد حدود بیش از ۵۰سال قبل تخریب و قسمت زمستانی آن هنوز پابرجاست و مراسم مذهبی در آن برقرار می شود. افراد کهنسال منطقه می گویند که قسمت تابستانی این مسجد دارای ایوان بزرگ و قسمت زمستانی آن دارای سالنی بزرگ بوده. دیوارهای بیرونی و روبه قبله ی آن، به گفته مطلعین آراسته به آیات قرآنی و دارای نقوش اسلامی بود.»
این اظهارات را یکی از معمرین منطقه هم به نگارنده یادآور شده و تاکید کرد که بخش تابستانی، اتاق و آشپزخانه ای مجزا داشت و در دهه محرم برای پذیرایی از هیات های عزاداری که از روستاهای اطراف به این مسجد می آمدند، خوراک طبخ می شد.


حسین استاد در آستانه ۷۹ سالگی در محل مسجد، ویژگی ها و میزان تخریب مسجد را توضیح داده و می افزاید: بجز تالاری که خراب شد، بیرون و درون مسجد، کتیبه های حاوی آیات قرآن بود که سالها قبل روحانی مسجد برای مرمت دستور داد همه را ریختند و از نو مسجد را گچ گرفتند.
وی تنها طاق هلالی محراب مانند و گچ بری های نفیس دور آن را هم که در تالار بجا مانده نشان داده و می گوید: تمام تالار تابستان نشین، از این طاق های هلالی داشت و تزیینات و نقوش اسلامی و گچ بری گل و بوته داشت ولی متاسفانه همه را تخریب کرده و گچ کشیدند.
حسین استاد -که در نزدیکی مسجد منزل دارد- درباره ستون های چوبی مسجد هم می گوید: ستون های مسجد را بصورت کله شیر طراحی کرده بودند.
وی با اشاره به ۵اصله درخت آزاد در حریم مسجد می افزاید: قبلا اطراف این مسجد پر از درختان تنومند آزاد بود. درختان قطوری که بیشتر از ۳۰۰سال قدمت داشت. سال ۱۳۲۱ مسجد خراب شد. سقف مسجد کلا پایین آمد. آن زمان خان در رشت بود. اولادهایش هم اینجا نبودند. یحیی خان نذر داشت و هر سال در دهه محرم در مسجد غذادهی می کرد. چند سال بعد یحیی خان درختان آزاد اطراف مسجد را برید و با فروش آن هزینه مرمت مسجد را پرداخت کرد. تا قبل از آن تالار مسجد خیلی جلوتر بود.
وی همچنین می گوید: شکر بندی مسجد تماما آیات قرآن بود. بعد از مرمت یحیی خان، یکبار هم در دهه های قبل مسجد را مرمت کردند و روی آیات قرآن گچ کشیدند.
حسین استاد نکته جالبی را هم یادآور می شود: بخش هایی از فیلم میرزا کوچک جنگلی را هم در این مسجد بازی کردند. مسجد را بشکل بقعه درست کردند. عوامل فیلمبرداری ۶ماه اینجا بودند.


وی به تخریب های مسجد در زمان فیلمبرداری هم اشاره کرده و می گوید: داخل مسجد، رف هایی شبیه گنجه بود که قرآن و وسایل دیگر مسجد را داخل آن نگه می داشتند. دورتا دورآن تزینات چوبی کنده کاری شده داشت. یکی از این رف ها با سفال شبیه کوره طراحی شده بود و با روشن کردن هیزم داخل آن مسجد گرم می شد. دودکشی هم داشت که دود هیزم را خارج می کرد. بعد از فیلمبرداری این بخش را بطور کامل کندند و بردند.
مسجد در حال مرمت است، این را از لمبه های تعویض شده سقف و ستون های چوبی رنگ خورده می توان فهمید. حسین استاد در این زمینه می گوید: هیات امنا می خواست سقف مسجد را کامل بردارد و حلب بزند ولی اداره میراث فرهنگی نگذاشت و گفت باید مثل قدیم با نی خیزران و سفال پوشیده شود.
وی توضیح می دهد: همه لمبه ها عوض نشده و به دلیل مرمت ناقص، آب باران از بخش های تعمیر نشده به داخل مسجد می ریزد. استاد می افزاید: میراث فرهنگی هم پارسال یک مقدار از دیوار چینی کف و سفال ها و ستون ها را مرمت کرد ولی نصفه کاره مرمت را رها کرده است.
کارشناس مسئول ثبت بناهای میراثی اداره کل میراث فرهنگی با اشاره به قدمت این مسجد می گوید: مسجد آکل کمساریا مسجد ولیعصر یک بنای عام المنفعه است که در گذشته توسط خوانین کمسار برای برگزاری مراسم های مذهبی در روستا ساخته شده بود.
مهدی میرصالحی می افزاید: شمال این مسجد با زاویه ای ۳۳ درجه انحراف به شرق به گونه ای قرار گرفته که محراب آن رو به قبله است. بنا به صورت مستطیل شکل به طول ۱۷۴۰ سانتی متر و به عرض ۷۵۰ سانتی متر و به عرض ۱۹۰ سانتی متر و در دو ضلع شرقی و غربی به عرض ۱۳۰ سانتی متر قرار دارد.
وی با اشاره به کرسی مسجد که ۱۷۰ سانتی متر از کف ارتفاع دارد، بیان می داد: ساختمان به کمک راه پله هایی که در دو گوشه ایوان جنوبی واقع است، امکان دسترسی به داخل را دارد. تعداد ستون های ایوان ۲۰ عدد است که سقف سفال سر بنا را نگاه می دارد. دامنه بنا بسیار ساده بوده و نشان می دهد در طول سالیان دستخوش تعمیرات و تغییرات قرار گرفته است. در نمای جنوبی ۶ عدد طاق نما به همراه ۲ در ورودی قرار دارد. ۴ عدد از طاق نماها به یک شکل و یکی از آن ها به شکلی دیگر و در وسط دیوار طاق نمایی با تزئینات زیبای گچ بری قرار دارد که محراب می باشد. نمای ضلع شمالی آجری است و متأسفانه آسیب های بسیاری دیده است.


میرصالحی ادامه داد: دیوارهای داخلی نیز سراسر دارای طاقچه است. یکی در قسمت پایین و دیگری در قسمت آستانه دیوارها. در ضلع شمالی دیوار نیز ۴ در وجود دارد که البته فقط نقش سیر هوا در فضای داخلی را دارد و امکان رفت و آمد از ضلع شمالی نیست. بنا به گفته اهالی در گذشته تمام طاقچه های ساده در بخش آستانه دیوارها دارای فرم طاق نماهایی همانند نماهای خارجی بوده که پس از تعمیرات غیراصولی طاق نماها برداشته شده است. تزئینات دیوارهای داخلی نیز گچبری بود که متأسفانه اثری از آن نیست. با این حال سازمان میراث فرهنگی این بنای دوره قاجار را واجد شرایط دانسته و به شماره۳۱۷۹۱ در تاریخ ۲۵/۶/۹۶ در فهرست بناهای میراثی کشور به ثبت رسانده است.
گشتی در اطراف مسجد کسمار عمق تخریب را نشان می دهد به ویژه در ضلع جنوب رویش درخت انجیر داخل ساروج دیوار نشان از وضعیت بقرنج بنا می دهد. سفال های دپو شده در حریم مسجد نیز نشان می دهد سفال چینی سقف نیمه کاره رها شده است.
معاون اداره کل میراث فرهنگی گیلان با اشاره به مرمت مسجد تاریخی کمسار اظهارمی گوید: مبلغ ۴۰ میلیارد تومان اوراق برای مرمت بنا اختصاص یافت و سال گذشته توانستیم بخشی از ستون های پوسیده بنا و لمبه های سقف را تعویض نماییم. افزون بر آن تعویض بخش هایی از سفال ها نیز انجام شده است.
ولی جهانی علت توقف در مرمت مسجد کسمار را موانع قانونی عنوان کرده و می افزاید: طبق ماده ۹۸ قانون توسعه، سازمان میراث فرهنگی نمی تواند بناهایی که در اختیار دستگاه های دولتی و دیگر نهادهاست و خود بودجه مصوب دولتی دارند، مرمت نماید.
وی یادآور می شود: متولی اصلی بقعه های مذهبی و مساجد، اداره اوقاف و امور خیریه می باشد. و طبق برنامه ششم توسعه دولت هر اداره موظف است بنایی را که در مالکیت دارد، شخصا هزینه مرمت آن را تامین نماید. بهمین منظور سال گذشته دیوان محاسبات برای هزینه کرد برای مرمت این مسجد از سوی میراث فرهنگی، اشکال قانونی وارد کرد.
جهانی با بیان اینکه برای ادامه پروژه مرمت با اداره اوقاف وارد مذاکره شده اند، ابراز امیدواری کرد، این اداره با درآمدی که از موقوفات دارد، برای احیای بناهای میراثی با نظارت و همکاری میراث فرهنگی هزینه نماید.

      

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *