اخبارتاریخگردشگری

مشروطه خواهی که عمارتش پارلمان محلی شد/ خانه میرزا خلیل چگونه از تخریب نجات یافت

رشت، میدان صیقلان ، کوچه خلیل رفیع، بن بست اخوان. این نامگذاری به واسطه وجود عمارت میرزا خلیل رفیع در انتهای خیابان مطهری رشت است. عمارتی که هرچند میرزا خلیل رفیع اولین شهردار رشت ساخت ولی بواسطه زندگی طولانی مدت خاندان زین العابدین اخوان در این عمارت، در فهرست بناهای میراثی کشور به نام عمارت اخوان ثبت شده است.

چگونگی احیای این عمارت توسط شهردار وقت رشت، مهندس مرتضی شگفت، در سال ۱۳۸۱ خواندنی است.

گیل مهر- مهری شیرمحمدی

میدان سید کلان یا صیقلان امروزی- که به نام سیدی بزرگوار که در همین حوالی مدفون است- در بافت مرکزی و قدیمی شهرباران قرار گرفته است. هنوز سقف های سفالی در کوچه پس کوچه های اطراف میدان و محلات قدیمی منتهی به آن خودنمایی می کند. هرچند که آپارتمان هایی با حلب های رنگارنگ در گوشه و کنار برخی از این خانه های قدیمی قدعلم کرده اند، اما هنوز انجیرهای روییده بر سفال خانه های متروکه، خبر می دهد که این کوچه ها روزگاری، تمام هویت شهر را تشکیل می دادند. اگر بخواهید هویت و تاریخ رشت را بشناسید، می توانید در همین خانه های قدیمی قدم بزنید و هم داستان با سفال ها و خشت های متروک شوید.

خانه اولین شهردار رشت، حاج میرزا خلیل آقا رفیع، یا عمارت زین العابدین اخوان یکی از همین عمارت هاست. این خانه قدیمی با عمری بیش از صدسال  و با معماری منحصربفرد، در استان گیلان استثنایی است. خانه در یکی از کوچه های خیابان شهید مطهری قرار دارد. کوچه ای که به پاس خدمات اولین شهردار رشت، حاج میرزا رفیع نام گرفته  و بن بست منتهی به همین کوچه به نام اخوان نامگذاری شده است.

این خانه در تاریخ ۱۹/۱۰/۱۳۸۱ در اولین دوره شورای اسلامی رشت، از مالکان وقت خریداری و در اواخر همان سال، کار بازسازی آن توسط مهندس روبرت واهانیان، آرشیتکت و مهندس ناظر بازسازی شد. عملیات بازسازی در اواخر سال ۱۳۸۲ به پایان رسید و هم اکنون ساختمان اداری شورای شهر رشت در این مکان قرار دارد.

صاحب و بانی این عمارت حاج میرزا خلیل  پسر  حاج ملا رفیع  فیلدهی بود، روحانی معمم و ملقب به شریعتمدار بود. خلیل رفیع توسط انجمن شهر بین سال های۲۷/۱۱/۱۲۸۶ تا ۱۳۰۰ به عنوان شهردار رشت انتخاب می شود.

خلیل رفیع از خانواده معین الطباء دختری را به همسری انتخاب می کند که بعدها نام خانوادگی خود را به خاوند تغییر می دهند.  خلیل رفیع و بانو فخر جهان خاوند صاحب سه فرزند به نام های درخشنده، بتول و محمد می شوند که متاسفانه درخشنده و محمد در اپیدمی وبا فوت می کنند و تنها بتول باقی می ماند که بعدها زوجه حاج آقا کوچ اصفهانی کریم اُف می شود؛ نساء کریم و رحیم نوه های دختری خلیل رفیع هستند که رحیم صاحب امتیاز روزنامه مرد گیلان بود.

خلیل رفیع در پانزدهم فروردین ماه ۱۳۰۳ ه. ش به دیار باقی می رود اما چند سال پیش از آن، عمارت زیبایی را که ساخته و ۹ سالی در آن زندگی کرده بود به برادران اخوان می فروشد. بانو فخر جهان نیز در ۱۱/۹/۱۳۴۴ به همسرش می پیوندند و جسم وی را در امامزاده هاشم به خاک می سپارند.

مهندس روبرت واهانیان که کپی سند خانه را در اختیار دارد در این باره می گوید؛ زمانی که قرار شد شهرداری این عمارت را از خاندان پورعباس(که ملک از زین العابدین اخوان به آنها به ارث رسیده بود) بخرد؛ سند خانه را مطالبه کردم و معین پورعباس اصل سند و کپی رنگی آن را برای بنده آورد. در آن زمان بنده مشاور کمیسیون فرهنگی شورا و مامور پیگیری خرید خانه بودم.

وی می افزاید: این سند که عمدتا با عبارات و واژه های عربی نوشته شده بود؛ توسط مرحوم میر ابوالقاسمی و استاد فرض پور ترجمه شد. سال خرید خانه توسط برادران اخوان در این سند با این عبارت عربی کاملا مشهود است: «فی شهر شعبان المعظم توشقان ییل سنه ۱۳۳۳ ، خرداد و تیر ۱۲۹۴ ه. ش» که توشقان یا به ترکی دوشان به معنی خرگوش و از صورت های فلکی است.

مهندس واهانیان تاکید کرد: فتوکپی رنگی سند را که از روی اصل سند تهیه شده بود،  به شعبه سازمان اسناد ملی گیلان اهدا کردم و هنوز در این مرکز موجود است، اصل سند در آمریکا و نزد خاندان پورعباس می باشد.

اگر این خانه در سال ۱۲۸۵ ه. ش ساخته شده باشد و عمارت در سال ۱۲۹۴ ه. ش به برادران اخوان فروخته شده باشد، می توان نتیجه گرفت خلیل رفیع خود در عمارتی که ساخته بود؛ ۹سالی زندگی کرده است.

پس از فروش این خانه به برادران اخوان، این عمارت باشکوه به عمارت اخوان معروف می شود. اما برادران اخوان که بودند که این عمارت زیبا را خریدند؟  سه برادر به نام خانوادگی اخوان مشترکاً خانه را از خلیل رفیع -که در آن زمان شهردار رشت بود- می خرند و چند سال بعد زین العابدین سهم دو برادر دیگر را خریده و عمارت به تمامی به نام زین العابدین اخوان می شود. مرحوم زین العابدین اخوان در سال ۱۳۱۰ رئیس اتاق تجارت رشت بود.

زین العابدین تنها یک دختر داشت که خانه به دخترش بانو عذرا اخوان( متولد ۱۲۸۹ه. ش و وفات ۱۳۶۵ ه. ش) می رسد که زوجه حاج رضا پورعباس شده بود. پورعباس نمایندگی انحصاری چندین شرکت از جمله مرسدس بنز و شرکت مریخ را  بر عهده داشت.

هم اینک  عکس هر دو مرحوم زین العابدین اخوان و حاج رضا پورعباس(داماد اخوان) در مدخل ورودی عمارت در طرفین طاقچه های سرسرا موجود است.

پشت قاب عکس مرحوم اخوان این عبارت با جوهر مشکی نوشته شده است:« حاج زین العابدین اخوان  تولد:۱۲۵۶ ه. ش  فوت:۱۳۴۱ه.ش  تاجر و رئیس اتاق تجارت رشت مرحوم اخوان این بنا را تابستان ۱۲۹۴ ش از شریعتمدار رفیع خریداری نموده است.»

واهانیان عکس های قدیمی از مرحوم زین العابدین اخوان در اختیار دارد که در بین تصاویر تنها زین العابدین اخوان است که بدون کراوات توجه بیننده را  به خود جلب می کند. به گفته واهانیان آن مرحوم فرد متدینی بود. این گفته را فاطمه پورعباس، دختر عذرا اخوان، نیز تایید می کند. او روزهای زیادی را به یاد دارد که پدر بزرگش مرحوم اخوان و پدرش پورعباس در حیاط همین عمارت می نشستند و ساعت ها قرآن می خواندند.

فاطمه پورعباس، دختر عذرا اخوان  متولد سال ۱۳۱۱ ه. ش است . فاطمه ملقب به ماهرخ در گفتگو با نگارنده می گوید: خاندان اخوان و پورعباس نزدیک به یک قرن در این خانه زندگی کردند، عذرا اخوان در این خانه ازدواج می کند و بچه دار می شود، من (ماهرخ)هم در این خانه ازدواج کرده و صاحب ۴ فرزند (دو دختر و دو پسر) شدم. بچه های من همگی در این عمارت بزرگ شدند، این عمارت بیش از آنکه به نام بانی و سازنده اش معروف باشد؛ می باید به نام اخوان مشهور گردد.

محمود رضا گیلانی، فرزند فاطمه پورعباس و دکتر محمد رضا گیلانی می گوید: شادروان پدرم دکتر محمد رضا گیلانی رئیس انجمن نظار نظام پزشکی استان گیلان و همچنین رئیس ادواری و رئیس بخش طب بیمارستان پورسینای رشت بود. وی در سال ۱۳۵۴ در اثر سکته قلبی و در هنگام رانندگی دچار حادثه شد و به رحمت خدا رفت.

وی می افزاید: بنده حدودا ۸ ساله بودم که از این خانه نقل مکان کرده و در خانه ای در سبزه میدان ساکن شدیم.  دایی مرحومم، امین پورعباس که اداره نمایندگی های مرسدس بنز و شرکت خاور را برعهده داشت؛ به امورات خانه رسیدگی می کرد و اجازه نمی داد خانه فرسوده شود. اما پس از فوت امین در یک حادثه، نگهداری این خانه که دیگر کسی در آن زندگی نمی کرد، بسیار سخت شده بود و  به ناچار مادرم و  دایی معین تصمیم به فروش خانه گرفتند.

فاطمه پور عباس(ماهرخ) می گوید: مادرم عذرا سه پسر داشت و من تنها دختر او بودم پسر کوچکش به نام اسماعیل در ۱۲ سالگی فوت می کند معین پورعباس دکترای اقتصاد داشت و سالها مدیر کل عمران و مسکن و شهرسازی سازمان برنامه و بودجه بود و بازگشایی خیابان مطهری از کارهای عمرانی او ست. ایشان در قبل از انقلاب اسلامی به معاونت وزارت مسکن و شهرسازی منصوب گردید.

فاطمه (ماهرخ) می افزاید: این خانه بسیار بزرگ است و ۸ اتاق خواب دارد، جشن عروسی دخترانم و بسیاری از اقوام در همین خانه برگزار شد، ضمن اینکه عمارت دیگری نیز جنب این خانه بود که سالها قبل از اینکه خانه را به شهرداری بفروشیم، آن را فروخته بودیم و متعلق به زین العابدین بود که به نوه هایش بخشید.

این عمارت قدیمی نیز همچنان پابرجاست و از بالکن طبقه دوم می توان ایوان و سرسرای خانه را مشاهده کرد. این خانه تقریبا متروک شده و روبه فرسایش است. جا دارد شهرداری این عمارت را نیز از مالک آن خریداری نموده و به مجموعه کنونی اضافه نماید.

ماهرخ ضمن بیان خاطراتی از مادرش عذرا اخوان و پدربزرگش زین العابدین می گوید: مادرم همیشه می گفت؛ وقتی من بیمرم شما این خانه را می فروشید، من هم می گفتم، خانه بدون شما صفا ندارد این خانه بدون وجود شما برای ما معنایی ندارد. همان هم شد اما من چاره نداشتم، نمی توانستم تنهایی این خانه را سرپا نگه دارم، همیشه ترس داشتیم این خانه توسط بساز بفروشی که اعلام آمادگی کرده بود؛ تخریب شود. وقتی خبر دار شدیم شهرداری اعلام آمادگی کرده تا خانه را بخرد خیلی خوشحال شدیم.

وی می افزاید: در زمان مهندس مرتضی شگفت، شهردار وقت، این خانه خریداری شد. وقتی مهندس شگفت قبل از خرید این عمارت برای بازدید آمد؛ در همان نگاه اول دستور خرید و بازسازی  خانه را صادر کرد. من و برادرم معین هم خوشحال شدیم که شهرداری از این  خانه میراثی را نگهداری می کند.

ماهرخ گاهی برای تجدید خاطرات به این عمارت می آید، وی سیکاس ۹۰ ساله حیاط را نشان می دهد و می گوید: این سیکاس را پدربزرگم با دست خودش در حیاط کاشت، کاج قدیمی حیاط و بیشتر گیاهان منحصر بفرد و بی نظیر این حیاط را مرحوم اخوان کاشته است.

حوض حیاط اصلی هم از جنس سنگ و پر از نیلوفرهای آبی  و ماهی های قرمز بود، که مانند ساکنان این خانه سالها در این حوض شنا می کردند و بعدها حوض را به رنگ فیروزه ای درآوردند،  البته نقاشی های دیواری حیاط که موسوم به نقاشی لندنی است، پیش از فروش خانه رنگ خورده و اصالت گذشته را ندارد. بالکن سمت راست نیز قبلا تا سقف شیشه خور بود و بعدها نرده کشی شد.

فاطمه اخوان تاکید می کند: این عمارت میراث مردان بزرگ رشت است،  زمانی که برق به رشت آمد، پدرم این عمارت را به سیستم روشنایی جدید مجهز کرد، بسیاری از اشیایی که هنوز در این عمارت است متعلق به خاندان ماست از جمله لوستر بزرگ ۶۰ شاخه که در تالار بزرگ عمارت آویزان است و کمد قدیمی روسی که در اتاق رئیس شورا موجود است.

سال ۱۳۸۱ بود که شورای شهر ساختمان اولین شهردار را از مالکان آن خریداری نمود تا شورای شهر در این عمارت مستقر شود مشروط به اینکه اصالت اولیه بنا و معماری آن دست نخورده باقی بماند. معماری ساختمان از معماری روسی و اروپای شرقی الگوبرداری شده است. مهندس واهانیان در این باره می گوید: « کل مصالح ساختمان در اصل چوب است که با کشتی از روسیه وارد شده و در اینجا بوسیله استادکاران و مهندسان روسی مونتاژ شده است.»

عمارت، دو طبقه بسیار زیبا و باشکوه دارد که برخلاف بسیاری از عمارت های قدیمی رشت قرینه نیست. هر طبقه دارای ۴۰۰ متر زیربناست که با حیاط عمارت در مجموع ۱۳۴۷متر زیربنا دارد. طبقه همکف با دیوارهای آجری و طبقه دوم تماما سازه چوبی است. ستون های مدور چوبی به طول ۵/۴ تا ۵ متر در روسیه خراطی شده و از بندر انزیلی به رشت می رسد. درب و پنجره های چوبی از جنس نراد و باقی سازه های چوبی در روسیه مونتاژ شده  و حاج رفیع که نقشه اصلی را نیز با خود از روسیه آورده بود؛ در رشت سازه های مونتاژ شده را با آجر و ملات ماسه و آهک بنا می کند.

وقتی به معماری متفاوت این بنا پی می بریم که آن را با ساختمان مجاور آن یعنی خانه ابریشمی که معماری بومی گیلانی دارد، مقایسه کنیم تفاوت نمای خانه و مصالح در این مقایسه مشهود است. معماری عمارت اخوان اقتباس شده از خانه های مسکونی سن پطرز بورگ و تفلیس و بادکوبه است و نیاز به چوب های بلند روسی بود تا دهانه های بزرگ را بپوشاند. در حالی که در بنای ابریشمی از چوب های محلی استفاده شده است.

مهندس واهانیان یک سال و نیم از عمر خود را صرف مرمت و بازسازی این عمارت می کند و تمام تلاش خود را بکار می بندد تا اصالت بنا حفظ شود. اما چوب های برخی قسمت ها فرسوده شده  و امکان تهیه چوب های روسی نیست و به ناچار چوب های پوسیده سرویس های بهداشتی، جای خود را به ملات و اجر می دهد.

واهانیان عمارتی را مرمت کرده که بنا به گفته خودش تا ۵۰ سال دیگر نیز از گزند باران و رطوبت در امان است. او کف ها را تراشیده و تعویض کرده  و سفال نو بر سقف انداخته است. برف سنگین ۱۳۸۳ نشان داد که واهانیان چقدر در کار خود دقیق و متعهد بوده است. در آن سال سقف بسیاری از ساختمان های جدید هم فرو می ریزد اما عمارت حاج رفیع استوار و پابرجا هنوز باقی است.

در تالار شورا که قدم بزنی، نقاشی هایی موسوم به سبک لندنی دست نخورده باقی مانده و واهانیان حتی بخاری چدنی یکی از سالن ها را هم که از روسیه آورده بود؛ به همان شکل و شمایل بازسازی می کند. گویا هنوز هیزم های این بخاری چدنی ، کل عمارت را گرم نگه داشته است.

هنوز بوی ماهی شور از خم های بزرگ حیاط پشتی که خدمه ها در آن زندگی می کردند به مشام می رسد، اما امروز خمره بزرگ ماهی شور در حیاط جلویی در کنار حوض خودنمایی می کند .

باران که می بارد، ماهیهای قرمز حوض  های هر دو حیاط که یکی همیشه پوشیده از نیلوفرهای آبی است؛ می رقصند چراکه ناودان های شیروانی ها آنقدر بلند تعبیه شده که آب تازه را به حوض می رساند.

درخت ها و درختچه های باغ در هر فصلی زیبا و دیدنی است. در هر فصلی باغ به یک رنگ است و کمتر رنگ خزان به خود می بیند. پوشش گیاهی حیاط نیز بیشتر از روسیه آورده شده است. مهندس واهانیان سنگ فرش حیاط را نیز دست نخورده باقی گذاشته است برعکس عمارت ابریشمی که بتن جای سنگفرش را گرفته است، وقتی روی سنگفرش حیاط  این عمارت باشکوه قدم می زنی صدای تاریخ به گوش می رسد.

حالا با مصوبه شورای شهر رشت قرار است این عمارت به خانه مشروطه تغییر کاربری یابد. کاربری که اگر عملی شود، می تواند بخشی از خدمات مشروطه خواهان گیلان و بویژه  میرزا خلیل رفیع را به نمایش درآورد.

 

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *