اخبارفرهنگ

نگاهی به آیین های سنتی نوروز در گیلان؛ از عروس گولی تا رابچره/ گیلان به پیشواز نوروز می رود

به گزارش گیل مهر، سده هاست نوروز در بین ۱۲ کشوری که تحت نفوذ فرهنگ بین النهرین است، رواج دارد. آیین های نوروزی این کشورها با طبیعت پیوند داشته و با فرهنگ کشاورزی گره خورده است.
اسفند ماه که می شود در اکثر شهرهای ایران سروکله «حاجی فیروز» ها با لباس قرمز و چهره سیاه در خیابان ها پیدا می شود، شاید دایره زنگی آنها ما را به اعماق تاریخ نبرد ، اما اگر به پیش از تاریخ بنگریم، سیاوش سمبل خدای نباتی(دموزی) در گستره سرزمین هایی است که معیشتشان بر پایه کشاورزی است تا در آغاز فصل بهار، برکت را به کشتزارها بازگرداند. این روایت زیباترین تفسیر اساطیری برای جشن های نوروزی است.
حالا اگر به آیین های پیشانوروز در استانی که ۹۰درصد اقتصاد و معیشتش بر کشاورزی استوار است، بنگریم، متوجه می شویم در همه این آیین ها سمبل احترام به طبیعت و برکت خواهس از زمین رواج دارد؛ عروس گولی و پیربابو، رابچره و تکم خوانانی عمده ترین آیین های پیشواز نوروزی در نقاط مختلف گیلان است که در سال های اخیر متاسفانه کمرنگ شده است.
یک مردم شناس با بیان اینکه آیین های پیشواز نوروز در گیلان بسیار متنوع بوده و با طبیعت پیوند دارد، می گوید: در عمده این آیین ها احترام به طبیعت، و طلب روزی فراوان از زمین دیده می شود.
هوشنگ عباسی با اشاره به اقتصاد مبتنی بر کشاورزی و دامپروری در گیلان می افزاید: بخاطر تنوع قومی و موقعیت جغرافیایی، می توان آیین ها را به «جلگه نشین» و «کوه نشینان» تقسیم کرد و تنوع آن بسته به پراکندگی و نوع معیشت در هر منطقه تفاوت دارد.
مدیر مسئول فصلنامه «ره آورد گیل» می افزاید: در اکثرآیین های نوروزی یک نوع ساختار نمایشی همراه با موسیقی و طنز وجود دارد. مثلا در «نوروز خوانی»، دسته های ۳یا ۴نفری از نوروز خوانها، روستا به روستا به راه افتاده و اشعار «بهاریه» می خواندند.
نویسنده کتاب «آیین های سنتی نوروز در گیلان»، مهمترین سنت نمایشی در آستانه نوروز را، نمایش «عروس گولی» معرفی کرده و می افزاید: عروس گولی مخصوص جلگه نشین هاست و با موزیک و کمدی در رفتار و گفتار همراه بود. اعضای نمایش شامل؛ یک غول و یک پیرمرد و دو نوجوان بودند که خود را به شکل «کاس خانم» و «ناز خانم» درمی آوردند و ترانه های عروس گولی را در حین اجرا می خواندند. این نمایش با موسقی سرنا و نقاره و بعد از غروب خورشید آغاز می شد و گروه نمایشی، در محلات مختلف به راه می افتادند و یک عده تماشاچی هم معمولا همراهیشان می کردند. «غول» کلاه حصیری به سر داشت و صورتش را سیاه می کرد و با رقیب خود که پیرمرد بود، می جنگید.
هوشنگ عباسی، «رابچره» را از دیگر نمایش های آیینی پیش از نوروز نام برده و در توصیف آن می گوید: اجرای نمایش «رابچره» مخصوص دامداران بود، معمولا یک جوان، پوست بز یا آهو را به سر می کشید و گروه نمایشی با گرداندن آن در محلات مختلف و خواندن شعرهای مخصوص، هدیه های بهاری دریافت می کردند.
عباسی، «بره اندازی» را مختص ییلاقات شهرستان رودبار دانسته و عنوان می دارد: در مناطق مختلف رودبار، پیشانی بره ای را با پارچه های رنگین تزیین می کردند و نوجوانان آهسته بره را داخل حیاط خانه می فرستادند. صاحب خانه هم که می دانست این بره پیک نوروزی است، هدیه ای به فراخور تمکن خود به گردن بره می بست و به بیرون خانه هدایت می کرد.
این نویسنده، «شال اندازی» و «آیینه طاق دونی» را مراسم پیک نوروزی در صومعه سرا معرفی کرده و ادامه می دهد: درخت کیش یا شمشماد، گیاه همیشه سبزی است که به خاطر سبزی مداوم آن در بین اهالی صومعه سرا مقدس است و معمولا بر سر سفره هفت سین هم می گذارند. در این منطقه، نوجوانان، آیینه ای را با پارچه های رنگی و یا گیاه کیش (شمشاد) تزیین می کردند و آیینه را داخل خانه می انداختند و صاحبخانه هم هدیه ای به آیینه می بست و بیرون خانه می گذاشت.
این پژوهشگر، «چهارشنبه خاتون» را سنتی رایج در بین تالش های غرب گیلان عنوان کرده و می افزاید: تالش ها در شب چهارشنبه سوری، آشی به نام « چهارشنبه خاتون» با استفاده از سبزی های محلی می پختند. جلگه نشین ها، ۷ نوع گیاه محلی و کوه نشین ها ۴۰ نوع گیاه را از کوهستان های اطراف جمع کرده و با آن آش درست کرده، و به یمن برکت در زندگی خیرات می کردند .
هوشنگ عباسی همچنین به تاثیر مردم آستارا از فرهنگ استان همجوار خود اشاره داشته و می گوید: «کتم خوانی»، یکی از بهاریه هایی است که در منطقه آستارا اجرا می شود. کتم عروسکی شبیه بز است و کتم خوان، عروسک گردانی است که همراه با اشعاری خاص به ترکی، نوید بهار می دهد.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *