تاریخ

«همایی»  که بر سر «سعادت» نمی نشیند

رونق پرنده فروشان در کاروانسرای سعادت

گیل مهر – پالیز پارسا

با استحکام صفویه، دربارچشم بردرآمد پرسود تجارت ابریشم گیلان دوخت. با انتخاب رشت به عنوان مرکز گیلان، کنترل تجارت ابریشم به آن سوی دریای کاسپین نیز افزایش یافت. لازمه این رونق ، ساخت کاروانسراهای متعدد در مرکز گیلان بود.

  وقتی لرخ،(۱۷۴۵م) پزشک آلمانی از رشت دیدن می کرد  ۱۵کاروانسرا فعال بود. دوره قاجار ۲۳کاروانسرا افزایش یافت به نحوی که اقلیت های مذهبی برای خود سراهای تجاری داشتند.

از معدود کاروانسراهای دوره قاجار که از حوادث دوران جان سالم بدر برده اند، ۷ کاروانسرا در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شده است. «سرای سعادت» یکی از آنهاست که نوع معماری دو طبقه آن با تیرکهای چوبی ضخیم، ریل آهن و  آجر و ساروج و آهک معماری متفاوتی دارد.

اما جای ابریشم دیروز، امروز ماکیان زنده در این سرا داد و ستد می شود. در راسته ماهی فروشان، دقیقا پشت پاساژ آرسن- که روزگاری مدرسه و کلیسای ارامنه رشت بود-  دیواهای قطور سرای سعادت با یک کاشی آبی رنگ به تاریخ ۱۳۴۰ قمری بر سردرب و دیوار شرقی، خودنمایی می کند.

سرایی که پرنده فروشی شده

جلوی درب آهنی دو لنگه -که بدون دستگاه جوش پیچ و شکن و تزیینات در را بهم برآورده- بساط انواع ماکیان و تخم مرغ و اردک و غاز پَهن است. گودال های پس آب، فضای حیاط را نامطبوع کرده. انبوه زباله در داخل کاروانسرای نیمه مخروبه  تصویر یک بیغوله را ترسیم می کند.

از سرای عظیم دو طبقه با حجره های متعدد، تنها بخش کوچکی از آن سالم باقی مانده است. وقتی به یاد می آوری که دو سال پیش آتش سوزی بازار در راسته پرنده فروش ها از همین نقطه آغاز شد، تازه متوجه می شوی، چرا چوب های سقف ضلع شرقی  سوخته است. بر این ویرانه ها و با ضایعات ماکیانی که برای مشتریان در همان محل سر بریده می شود، موش و گربه های عظیم الجثه از این خوان پرنغمت می زیند.

اکنون تنها ۲حجره دار به نام های حاج کریمیان و نوروزی در سرا کاسب کارند و حمید حسنزاده نیز زنده فروشی ماکیان دارد.

حسنزاده روزگاری که کودک بود و وردست پدرش به کاروانسرا می آمد به یاد دارد. فندوق بازی های خودش را  در تالار چوبی دورتادور طبقه دوم ، یادآور می شود.

اکنون تنها یک بخش کوچک از طبقه دوم سالم مانده، بنایی که با دو در روبروی هم و طبقات  قرینه ، می توان رد معماری ایران را در آن دید. اما ردپایی از حضور روس ها نیز در این سرا هست. وقتی تیر آهن نبود، تیرکهای موسوم به ریل آهن، جا بجا دیده می شود.  همینطور چوب های بلند و قطور روسی و سردرهایی با آجر چینی معماری روسی.

۳پلکان، طبقه نخست را به طبقه فوقانی می رساند. یک پلکان در بخش شرقی است که بطور کامل تخریب شده و بخشی از پلکان ضلع جنوبی نیز با راه پله آهنی جدید وصله پینه شده است.

روی راه پله، آثار یادگاری دیده می شود: حسن برنجکار ۴/۱۳۲۰ ، نوذری ۲۰/۷/۱۳۳۰

این تاریخ ها نشان می دهد که تاریخ سنگ سر در جدید تر از ساخت بنا است بویژه آنکه تفاوتی در رنگ ساروج و آجرهای قرمز رنگ دو ضلع بنا دیده می شود. شاید بخشی که به پاساژ آرسن متصل است، در آتش سوزی بازار در رزمان کودتای بلشویکها()۱۲۹۹ آسیب دیده بازسازی شده باشد.

حسنزاده می گوید: مسافران از همین بنای مخروبه عکس می گیرند. یکی دیگر از مالکان  نیز می افزاید: همین بنا اگر در دیگر شهرها بود، شهرداری یا سازمان میراث فرهنگی آن را مرمت می کرد.

نوروزی به وعده مدیریت شهری در سال ۹۵ برای تملک بنا را یادآور شده و می افزاید: چند بار کارشناس از شهرداری آمد و حتی زباله های محوطه را جمع کردند و یک کلیپ هم برای بعد مرمت ساختند اما هنوز اقدام عملی نشده است. یک بار هم رئیس شورا از کاروانسرا بازدید کرد و قول داد امسال بنا را می خرند.

از او در مورد تعداد مالکین قطعی می پرسم و اینکه چرا خود مالکین با حمایت های صندوق احیای سازمان میراث فرهنگی اقدامی نمی کنند؟پاسخ می دهد: طبق سند رسمی -که سال ۱۳۰۷ صادر شده – کل ملک ۲۰ قسمت است. ۱۰ قسمت بنام اسکندری  و ۳دانگ باقی مانده بنام های علیجانی، معدل مژدهی و گسگری است که دو نفر سر قفل دارند که بین ۳۰ سرقفل دار دیگر به ارث رسیده. بارها با باقی مانده مالکین و ورثه جلسه گذاشتیم ولی متاسفانه به توافق نرسیدیم. ما حاضریم شهرداری با املاک شهرداری تهاتر کنیم شاید این بنا هم احیا شود.

اگرچه مدیر گروه برنامه ریزی و بودجه شهرداری رشت، در سال ۹۵ گفته بود، ۱۱۲ میلیارد تومان اعتبار  برای تملک ۷ کاروانسرای موجود در محدوده بازار تخصیص یافته، اما طی این دو سال اخیر به دلیل عدم دریافت اعتبار دولتی، هیچ کاروانسرایی خریداری نشده است. با این حال، رئیس شورای شهر رشت می گوید: سرای سعادت به لحاظ معماری بینظیر است و شورای شهر رشت برای احیای آن برنامه دارد.

امیر حسین علوی می افزاید: پروژه بازآفرینی بناهای میراثی رشت از دور گذشته در شورای شهر رشت کلید خورد و امسال نیز شورای شهر برای تملک و احیای سرای سعادت مبلغ مشخصی از کد اعتباری باز آفرینی در دفترچه بودجه لحاظ کرده است و ما تلاش داریم با دریافت اعتبار آن از محل اعتبارات ملی، این بنا را احیا نماییم.

وی یادآور شد: کاروانسرای سعادت در سال ۱۳۸۲ در فهرست بناهای میراثی کشور به ثبت رسیده و سازمان میراث فرهنگی نیز باید برای تامین اعتبار و احیا کمک نماید.

رئیس شورا تصریح کرد: کارشناسان شهرداری در حال بررسی وضعیت مالکیت وارث هستند و امیدواریم بتوانیم با مالکان برای تملک به توافق برسیم.

کاروانسرای ۳ایوانه با تالار چوبی و حجره های تخته کوب و سقفی که روزگاری سفال پوش  و حیاطی که سنگفرش بود، حالا در اثر ریزش سقف هر روز فرسوده تر می شود. شاید اگر این بنا زودتر احیا می شد، آتش سوزی دو سال پیش بازار رشت آسیب کمتری به بنا می زد.

در محدوده میدان بزرگ بازار رشت و از اینهمه پرنده ای که هر روز در سرای سعادت معامله می شود، جای «همای سعادت» خالی است.

منبع: همشهری

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *