اخبارتاریخفرهنگ

  پدر تعزیه گیلان و نسخه های خطی تعزیه عنایت الله صمصام

 به گزارش گیل مهر،  «اسدالله خان صمصام»، معروف به پدر تعزیه گیلان، فردی بود که فرزندان و نوه هایش نیز در گیلان تعزیه گردان بودند و نسخه های خطی تعزیه های اسدالله هنوز در خاندان صمصمام بزرگی موجود است.

«عنایت الله صمصام» فرزند «اسدالله خان» نیز از تعزیه گردان های بزرگ گیلان بود.  اشکان صمصام، نوه عنایت الله، در معرفی خانواده ای رشد کرده که پشت در پشت در گیلان تعزیه‌خوان بوده‌اند.  وی هرچند در کودکی نقش بچه خوان را بازی می کرده و اکنون در جوانی شعر می سراید، ولی آینده خوبی برای هنر تعزیه- که ریشه در آیین شیعی این آب و خاک دارد- نمی بیند.
“اشکان صمصام بزرگی” ، نسخه های خطی تعزیه را -که از خاندان خود به ارث رسیده -نشان می دهد و یادآور می شود: یکی از این نسخه ها، قدیمی ترین نسخه تعزیه موجود در گیلان است که به تاریخ شهر شوال المکرم ۱۲۹۲ هجری قمری است یعنی این نسخه متعلق به بیش از ۱۴۰ سال پیش می باشد.
وی از جد بزرگ خود اسدالله خان صمصام، یاد کرده و می افزاید: اسدالله خان فرزند “ملا حمزه” تعزیه خوان بود و در سال ۱۲۶۵ خورشیدی در روستای “لاشاء” از توابع لشت نشا متولد شد و در سال۱۳۲۲ فوت کرد.
آنگونه که پدر بزرگم، “عنایت صمصام” -که وی هم از تعزیه گردانهای بزرگ گیلان بود- اسدالله در کودکی یتیم می شود ولی چون این هنر در خاندان آنها -که از خاندان های معزالدوله دیلمی بودند- موروثی بود و اسدالله هم استعداد داشت، یکی از بستگانش اسدالله را از لشت نشا به رشت می آورد تا نزد یکی از تعزیه گردان های معروف آن زمان یعنی “آقا سید جواد تعزیه آرا” آموزش های تکمیلی را فرا بگیرد. وی نیز تا ۱۷سالگی در رشت تعزیه خوانی می کرده و سپس به لشت نشا برمی گردد.
نتیجه اسدالله خان صمصام می افزاید: وقتی اسدالله نوجوان به لشت نشا برمی گردد، صدای خوب و استعدادی که داشت باعث شد، دختر عمه اش وی را به تهران بفرستد تا نزد اساتید موسیقی، و آواز آن زمان آموزش ببیند.

آنگونه که عنایت صمصام، پدربزرگم، تعریف می کرد، “حسن خان سنجرانی” از خوانندگان بنام گیلان و “میرزای ظلی” از تعزیه خوانهای معروف در این کلاس ها با وی حضور داشته اند.
اشکان همچنین یادآور می شود: بازگشت اسدالله به گیلان، مقارن با سالهایی بود که حکومت قاجاریه به هنر نمایشی مذهبی یعنی تعزیه اهمیت زیادی می داد. به همین دلیل اسدالله یک گروه تعزیه خوانی ایجاد می کند و پدر بزرگم یعنی عنایت الله نیز از همان کودکی نزد پدر آموزش می بیند و نقش های مختلف را به فراخور سنش اجرا می کرد. بعدها پدربزرگم نیز شاگردانی را در هنر تعزیه آموزش داد.
نوه عنایت الله صمصام همچنین به ممنوعیت های اجرای هنر تعزیه در دوران پهلوی اول اشاره نموده و متن شکایت نامه درگیری اسداله خان صمصام و پدربرگش عنایت را با ماموران دولتی نشان می دهد و ابراز می کند: متن این شکایت نامه خود یک سند تاریخی است از ممانعت هایی که رضا خان در اجرای هنر تعزیه در شهرستانها داشت. تاریخ این نامه نشان می دهد در سال ۱۳۱۰ خورشیدی، اسدالله با ماموران دولتی برای اجرای تعزیه درگیر شده است.
اشکان همچنین در مورد زندگی پدربزرگش عنایت صمصام می گوید: عنایت در سال ۱۲۹۶ هجری شمسی در محله‌ی کسبخ (شهر رشت) در منزل پدربزرگ مادری اش -که کدخدا میرزاجان، از مالکین بزرگ منطقه بود- به دنیا آمد. ولی برای او در سال ۱۳۰۱ شناسنامه می گیرند.
نوه عنایت الله صمصام می افزاید: پدربزرگم نیز در زمان رضا شاه منع اجرا داشت ولی تقریبا دو سال بعد از روی کار آمدن پهلوی ، ممنوعیت اجرای تعزیه برداشته شد و عنایت صمصام- که آن زمان ۲۶ سال سن داشت- یک گروه تعزیه ایجاد و نام آن را “گروه شبیه خوانی سیدالشهدا” نامید.
عنایت صمصام، در نواختن بیشتر ادوات موسیقی استاد بود و علاوه بر نواختن ترومپت، قره نی، نی، فلوت هم در تعزیه می نواخت و بیشتر نقش مخالف خوان را در تعزیه ها بازی می کرد؛ امر بن عبدود، شیرافکن و جوان مرد قصاب در تعزیه‌ی شهادت حضرت امیر(ع)، نقش وحشی و بلال در تعزیه‌ی شهادت حمزه، نقش ابن سعد در تعزیه‌ی شهادت حضرت عباس(ع) و نقش حارث در تعزیه‌ی مسلم و…
اشکان صمصام همچنین درباره فعالیت های هنری پدرش می گوید: پدرم عزت الله صمصام بزرگی، فرزند عنایت الله، ردیف دان موسیقی سنتی ایرانی است. پدرم در سال ۱۳۲۶ در رشت به دنیا آمد و اکنون مدرس آوازهای سنتی ایرانی است و شاگردان زیادی را تعلیم داده است و تعدادی از آنها در حوزه تدریس موسیقی سنتی مشغول فعالیت هستند. پدرم در حوزه تعزیه گیلان نیز صاحب تالیف می باشد و کتاب تعزیه در گیلان را تالیف نموده و اطلاعات و اسناد تاریخی از تعزیه گیلان در این کتاب جمع آوری کرده است. همینطور نام شاگردانی که توسط عنایت و اسدالله صمصام تربیت شدند؛ ذکر شده است.
اشکان که خود در کودکی نقش بچه خوانی را ایفا می کرده، در مورد تداوم این هنر در خاندان صمصام می افزاید: عموی پدرم “محمد حسین صمصام بزرگی” فرزند اسدالله خان بعد از فوت برادرش یعنی عنایت صمصام گروهی را به نام “مسلم ابن عقیل” ایجاد کرد و هنوز هم سرپرست این گروه است . اما به دلیل کهولت سن، پسر ایشان یعنی “ایرج صمصام بزرگی” ، با وجود مشقات زیاد اجرای این هنر، پرچم تعزیه را در خاندان ما برافراشته نگه داشته است.

«اشکان صمصام بزرگی»، به آینده این هنر ریشه دار خوشبین نیست و معتقد است هنر نمایشی آیینی تعزیه نفس های آخر را می کشد و اگر مسولان فرهنگی هرچه سریعتر به این هنر توجه واقعی نشان ندهند؛ اساتید باقی مانده هنر تعزیه نیز تجربیات خود را به زیر خاک می برند. و باید آیندگان در مورد تعزیه در کتاب های تاریخی مطلب بخوانند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *