اخبار

پیکره خاموش اسپی مزگت که با سیلاب تخریب شد

گیل مهر- مهری شیرمحمدی

دیدن یکی از عجایب گیلان در دل جنگل های غرب گیلان، وقتی بر تعجب می افزاید که بدانیم، قدیمی ترین مسجد تاریخی گیلان در جوار یک گورستان ساخته شده بود و بر اثر طغیان رودخانه دیناچال تخریب شد.

شاید مسیر طولانی بنظر بیاید، ولی دیدن تنها مسجد گیلان که با خط کوفی تزیین شده، خالی از لطف نیست. بنای باشکوهی که یکی از عجایب هفتگانه گیلان معرفی شده اما بقول شادوران منوچهر ستوده «چون دری در خلاب».

اول بار وقتی نویسنده کتاب از «آستارا تا استرآباد» در دهه ۱۳۴۰خورشیدی، بقایای این مسجد تاریخی را در جنگلهای دیناچال دید، برایش تعجب آور بود که بنای« اسپی مزگت» از دید تیزبین «یاسنت لوئی رابینو»، کنسول انگلیس در رشت در اوایل قرن بیستم، دور مانده  است.

اگرچه فاصله اسپی مزگت از جاده اصلی حدودا یک کیلومتر و نیم بیشتر نیست، اما کمتر پیش آمده مسافرانی که در ورودی اصلی تفرجگاه دیناچال توقف می کنند، برای دیدن بقایای مسجدی بروند که در دوره سلجوقی ساخته شده است.

خوشبختانه تابلوی معرفی مسجد در  مسیر اصلی رشت به تالش، راهنمای خوبی است. از ابتدای تابلو  تا نزدیک مسجد، جاده تماما آسفالت است، باتونل سبزی از درختانی بلند. اگر بدانید این جاده به فاصله اندکی از جاده تاریخی دوران سلجوقی ساخته شده، در گام برداشتن تعجیل نخواهید کرد. بویژه آنکه حریم مسجد گورستانی بوده بجامانده از قرون ۶ و ۷٫

نزدیک به جاده، کتیبه سنگی سفیدی با آرم سازمان میراث فرهنگی، اطلاعات مختصری از مشخصات مسجد را حک کرده است. کمی جلوتر بنای عظیم اسپی مزگت پیداست. تنها محافظش، شیروانی های سبزرنگی که میراث فرهنگی برای جلوگیری از نزولات جوی بر بالای آن نصب کرده است.

تنها ورودی اصلی سالم مانده، طاق بلندی است که ارتفاع عظیم آن ردی از معماری دوره سلجوقی را در خود دارد. نیمی از شبستان دو ضلع باقی است. خوشبختانه نقوش دیوارها و سر ستونها و تزیینات گیاهی هنوز به همان زیبایی است که شادروان ستوده توضیح داده، اما اینجا هم یادگاری بازدیدکنندگان، بر بخش های باقی مانده مسجد آزار دهنده است.

 بر دیواره شمالی کتیبه ای به خط کوفی مشتمل بر آیات قرآن دیده می شود. خوانش آن مشکل است ولی از یادداشت های ستوده می توان فهمید که آیه لم یخش الا الله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین باشد(توبه ۱۸) قدمت اثر برای این پژوهشگر نامعلوم مانده است ولی ستوده می نویسد: «معلوم نیست بانی این بنا کیست. … وضع بنا و کتیبه کوفی ساده آن گواهان صادق بر قدمت بنا هستند، اما هر دو خاموش به ما می نگرند و نشانی از بانی نمی دهند.»

وی همچنین می نویسید: « در دنباله این آیه بدون شک نام بانی می آمده است که امروز هیچگونه اثری از آن باقی نیست. این کتیبه که ابتدای همین دهلیز بوده، روزی چهار دهلیز اطراف را تزیین می داده است.»

اگر از انجیرها و خزه های روییده، بر دیوار و ساروج مسجد بگذریم، دیدن بخش هایی از ستون های مسجد که داخل گودالهای عمیق فروافتاده رنج آور است. بویژه آنکه متوجه می شویم این مسجد بر اثر سیلاب رودخانه دیناچال تخریب شده است. این را یک باستان شناس می گوید که سال ۱۳۸۵ سرپرست فصل اول کاوش های باستان شناسی بود.

«دکتر یوسف فلاحیان» با اشاره به فاصله ی ۲کیلومتری مسجد از ساحل دریای کاسپین می گوید: اسپی مزگت یک بنای منفرد در دل جنگل نبوده، بلکه به شواهد باستان شناسی در کنار مسجد گورستانی هم بوده است. و گمانه زنی ها و کاوش های باستان شناسی برای اطلاع از وضعیت غربی مسجد که تخریب شده و بررسی وضعیت استقرار در اطراف مسجد، در سال ۷۹ تا ۸۱  و همچنین سال ۱۳۸۵ صورت گرفته و محوطه ای نزدیک به ۶هکتار نقشه برداری شده است.

وی می افزاید: این مسجد در کنار گورستان بنا شده و شواهد سکونت همزمان در اطراف آن کشف نشده است. علی القاعده می بایست در کنار مرکز جمعیتی بوده باشد ولی اینطور نیست و شاید یک نوع قبرستانی که دورتر از مرکز جمعیتی بوده و نیاز به مسجد بزرگ داشت. و بنظرم کانون جمعیتی  در فاصله بین ۱تا ۱۰کیلومتر بوده است.

«ولی جهانی»، عضو هیات باستان شناسی برای گمانه زنی ۷۹ تا ۸۱ بود. معاون فعلی اداره کل میراث فرهنگی گیلان، از دسته بندی های سفالینه های یافته شده در حریم مسجد،  قدمت آن را به دوره «ایلخانی» نسبت می دهد. با اینحال، «یوسف فلاحیان» در کاوش های خود یک پاشنه در سنگی صحه ای مضاعف بر وجود ساختمان و درگاه در  محل کشف کرد و دلایل آورد که:« حفاری در این محل نشان داد که دو دوره سکونت در این نقطه دیده می شود؛ یکی دوره صفوی و بعد از آن است که در این مکان خانه های مسکونی علم شده است و دیگری مستقیما بر روی خاک بکر و مربوط به دوره ساخت بنای مرکزی یعنی دوره همزمان با سلجوقی و بعد از آن است که صرفا اشیای منقول آن دوره بر روی خاک آن نواحی پراکنده شده و علائمی مربوط به وجود ساختمان آن دوره دیده نمی شود.»

وی با اشاره به تخریب بنای مسجد در اثر سیلاب رودخانه توضیح می دهد: در حفاری ای باستان شناسی، «ابتدا لایه عمیقی از خاک حدود ۴۵ سانتی متر دربرگیرنده خاک آبرفتی (ماسه بادی) بوده و این مساله گواه آن است که لایه ضخیمی از خاک پیرامون بنای اسپی مزگت در طول هشتصد سال (عمر بنای اسپی مزگت) به واسطه سیلاب ها انباشته شده است. باتوجه به وجود این بستر آبرفتی ضخیم در ضلع شمالی بنا در حالی که رودخانه دیناچال در حدود ۱۰۰متری ضلع جنوبی بنا جریان دارد، می توان گفت که سیلاب های عظیم، عامل انباشت های آبرفتی بوده و بنابراین سیلاب های گذشته عامل مهمی در تخریب بنای اسپی مزگت محسوب می شود.»

فلاحیان همچنین ابراز می دارد: یافته های باستان شناسی در حفاری های سال ۸۵ نشان می دهد «حداقل با دو دوره مجزا از دوران اسلامی در اسپی مزگت مواجه هستیم؛ دوره اول مربوط به دوره ساخت بنا، یعنی قرون پنجم و ششم(همزمان با دوره سلجوقی) است، چون از یک طرف کنار نهشته های لایه های عمیق در کنار پی بنا، سفالینه ها و تکه آجرهای وجود دارند که موید فرهنگ قرون مذکور و با هم مشابه اند. بنابراین می توان نتیجه گرفت که در دوره اول، بنای مرکزی با کاربری مسجد و عبادتگاه برای مردم آن زمان در کنار یک گورستان ایجاد شده بود. اما دوره دوم، مربوط به دوره صفوی و بعد از آن است.

درحال حاضر از تکه سفالهای بدست آمده با یافته های سایر محوطه های تاریخی هفت دغنان گسگر و قلعه رودخان می توان گفت که این منازل مکشوفه به دوره همزمان با ساخت بنا و گورستان مربوط نیستند و پس از یک دوره فطرت حدودا سیصد ساله در آنجا علم شده اند.»

باستان شناس دیگری هم می گوید: سازه اسپی مزگت، یکی از استثناهای تاریخ معماری گیلان است. که پلان آن نشان می دهد برخلاف دیگر مساجد تاریخی گیلان، دارای حیاط مرکزی بوده و سقف آن سر رواق می چرخید.

«سید مهدی میرصالحی» می افزاید: در تاریخ آمده که «سلطان محمد خوارزمشاه» به جزیره آبسکون در دریای کاسپین پناه برد. امروز این جزیره به دلیل پیشروی آب دریا وجود ندارد. بنابراین می توان گفت فاصله اصلی سازه مسجد تا دریا در زمان ساخت، بسیار بیشتر از ۲کیلومتر فعلی بوده است.

وی نیز تخریب بخش غربی مسجد را بر اثر سیلاب رودخانه تایید کرده و توضیح می دهد: جاده ی آسفالته ای که اکنون از مسیر اصلی تا مسجد وجود دارد، به موازات جاده قدیمی استکه در یک مسیر تاریخی قرار داشته و نشان می دهد اسپی مزگت نزدیک به راه مواصلاتی و نزدیک به یک مرکز جمعیتی ساخته شده است. این مسیر با آمدن صفویه ارزش بیشتری یافت. زیرا سالانه شاهان صفوی، از همین مسیر عبور کرده و به اردبیل برای زیارت قبور اجداد خود می رفتند و این راه مواصلاتی از گسگر و هفت دغنان عبور می کرد.

وی با بیان اینکه مسجد در مهرماه  سال ۱۳۷۹ و به شماره ۲۷۹۶ در فهرست بناهای میراثی کشور  ثبت شده، یادآور می شود: بعد از حفاری های باستان شناسی در همان سال، علاوه بر گیاه زدایی از بنا، در سال ۱۳۸۰ میراث فرهنگی بر بلندای مسجد یک شیروانی نصب کرد تا جلوی رطوبت به بخش باقی مانده گرفته شود.

 

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *