اخبارتاریخگردشگری

چرایی مناره های گیلان که از سازه مسجد جدا بود/ مناره ای که مسجدش نابود گشت

گیل مهر- مهری شیرمحمدی

خبرگزاری شبستان: به بهانه احیای گلدسته مسجد تاریخی ساغریسازان رشت به سراغ یک کارشناس میراث فرهنگی رفتیم تا درباره سبک معماری مساجد گیلان و چرایی مجزا بودن مناره از مسجد توضیح دهد.

پس از احیای دوباره مناره مسجد گلدسته ی ساغریسازان، رویداد عکاسی از این گلدسته بازسازی شده در اینستاگرام براه افتاد که با اسقبال زیادی همراه بود.اگرچه این مناره به کمک یک خیر و مجوز اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گیلان احیا گردید، اما مقایسه مناره جدید با تصویر بجامانده از آنچه در کتاب «از آستارا تا استرآباد» منتشر شده،تفاوت هایی را در این سازه آجری نشان می دهد.

در آیین افتتاح این گلدسته، یکی از سخنرانها نیز به این نکته اشاره کرد و به اجمال برخی از این تفاوت ها را برشمرد. بر همین اساس به سراغ این کارشناس میراث فرهنگی رفتیم تا بیشتر در مورد این تفاوتها توضیح دهد. اما گفتگو به ریشه این نوع معماری رسید که چرا در گیلان مناره ها منفرد از سازه مسجد ساخته می شد. «مهدی میرصالحی» از گیلانی گفت که همچون یک چاله فرهنگی نوع معماری مساجدش در اوایل دوره اسلامی ایست کرده است و از تک مناره ای گفت که مسجد چوبی اش از بین رفته و تنها مناره آن باقی  است.

  • چرا مناره های مساجد قدیمی گیلان از بنای مسجد منفرد ساخته می شد؟

این نوع مناره سازی که در گیلان هست، جزو مناره سازیهای اولیه دوره اسلامی است. زیرا مناره که در مساجد قرون اولیه اسلامی ساخته می شد، جدای از بنای مسجد  و تک مناره بود. ضمن اینکه مناره سازی از ایران به سایر بناهای اسلامی رفت. نمونه مناره های منفرد، مناره «مسجد تاریخانه دامغان» است. یا« مسجد امیر فهرج» ساوه که جزو نخستین مساجد ساخته شده است.

البته در دوره اسلامی ساخت مناره مجزا هم داشتیم که کارکرد غیر مذهبی داشت. مثل مناره سامرا که مسجد نبود. عباسیان  با اسب تا بالای مناره می رفتندتا سیطره خود را نشان دهند.

  • از چه دوره ای مناره به بدنه مسجد اتصال می یابد؟

در دوره سلجوقی آرام آرام مناره به بدنه مسجد متصل می شود. برای نمونه مسجد «شیخ عبدالصمد» در نطنز هست. بعدها  مساجد دو مناره ای شد تا پیش از این مساجد تک مناره بود. دو مناره ای از زمان صفویه رایج شد و خاص مساجد شیعی است. مساجد اهل تسنن تک مناره است. به این نوع مناره ها در این زمان «گلدسته» می گفتند زیرا  ارتفاع کمتری دارد و جفتی در درگاه ورودی مسجد قرار می گیرد. مثل گلدسته مسجد جامع اصفهان.

  • با این تفسیر مناره های منفرد در مساجد گیلان بازمانده معماری پیش از سلجوقی است. پس چرا سبک معماری مساجد با حضور صفویه در گیلان رشد نکرد؟

گیلان بصورت یک چاله فرهنگی است. بنیانی که اوایل اسلامی گذاشته شد در گیلان ماندگار شد. مهمترین علت اینکه، شهر نشینی در گیلان به آن معنا گسترش پیدا نمی کند. مثلا مسجد جامع به آن معنا در گیلان نداریم. همانطور که اسلام دیرتر وارد گیلان شد. اسلام بطور گسترده از قرن۴ وارد گیلان شد. البته  حوالی سالها۲۰۰ و خرده ای از شرق گیلان وارد شده بود ولی بطور گسترده از قرن ۴ اسلام به گیلان آمد. به لحاظ تاریخ اسلام هم بنوعی ۳۰۰ تا ۴۰۰سال عقب افتدگی تاریخی داریم.

  • از نظر معماری چطور؟

مصالح اصلی در معماری گیلان چوب بود. بهمین دلیل مساجد در اثر اقلیم مرطوب به سرعت تخریب می شدند و ما سازه های خیلی قدیمی نداریم که بتوان نظر داد. بجز« اسپی مزگت»، عمده مساجد باقی مانده تاریخی، مربوط به دوره قاجار است. مثلا مسجد تاریخی ساغریسازان در اوایل قاجار ساخته شده است ولی سبک معماری آن که یک مناره مجزا دارد، به همان سبک اوایل دوره اسلامی ساخته شده است. این سبک در خیلی از مساجد تاریخی گیلان قابل بررسی است. مثل مناره «مسجد صفی» که بعدا بنا را وسعت داده اند و مناره پوشیده شده. یا مناره «مسجد بادی اله» که منفرد بود و مشخص است که فاصله بین مناره و مسجد بعدا پر شده است.البته این سبک مناره منفرد را در منطقه قفقاز و مازندارن هم داریم. از دیگر نمونه های مناره منفرد، مناره مسجد جامع فومن بود که متاسفانه تخریب کردند. یا مناره کلده در طاهر گوراب .

 

  • مناره روستای گسگر چطور، منابع ننوشته اند که کاربرد این مناره چه بوده؟

مناره بازار گسگر هم جزو همان مناره های منفرد از مسجد بود. اما به دلیل شرایط اقلیمی گیلان و اینکه مسجد را از چوب می ساختند، در طول زمان مسجد خراب شده و بنای مناره که از آجر و ساروج بود، باقی مانده است. این را یافته های باستان شناسی می گوید. گسگر پیش از صفویه مرکز حکومت آل اسحاق بود بنابراین طبیعی است که مسجد بزرگی داشته باشد.

مناره بازار را هم که مرمت کردند، نتوانستند ارتفاع کامل بنا را مرمت کنند. از مقایسه این مناره با دیگر مناره های مساجد فعلی می توان فهمید که مناره های قدیم گیلان را مرتفع می ساختند.

  • مناره مسجد ساغریسازان در تصاویر بجامانده نشان می دهد قطورتر است و تزیینات کمتری هم داشته!

یکی از دلایلی که پایه مناره های گیلان  قطور تر از مناره های دیگر استانها بود، بخاطر فقدان مصالح جهت استحکام بخشی است. مصالح تشکیل دهنده مناره ها در گیلان، آجر و گل بود و فقط بدنه را بندکشی ساروج می کردند. زیرا گیلان ساروج نداشتند و گران تمام می شد. نزدیکترین معدن آهک در رودبار و منجیل بود و حمل آن علاوه بر زمان بری هزینه سنگینی داشت. بنابراین مناره های گیلان را صِقلی می کردند. یعنی برای ایجاد پایداری در بنا، تکیه گاه بنا را قطور می ساختند تا ایستادگی ایجادکند. وقتی مصالح گل باشد و مقاومت آهک را نداشته باشد، مناره ها را کوتاه و پهن می ساختند.

مناره فعلی مسجد ساغریسازان از پایه کوچکتر شده و استحکام را با بدنه فلزی در میان ایجاد کرده اند. ضمن اینکه برخی از تزیینات آجری اضافه شده است. همچنین در مناره اصلی بخشی بعنوان سقاخانه که شمع روشن می کنند، اضافه شده است. اگر قرار است بنای تاریخی احیا شود، اصل آن باید اجرا گردد.

  • در مورد کتیبه اصلی مناره توضیح دهید. چه بر سر کتیبه اصلی آمد؟

لوئی رابینو(کنسول انگلیس در رشت در اوایل قرن بیستم) در کتاب «ولایت دارالمرز» در مورد کتیبه مناره مسجد ساغریسازان اینگونه می نویسد: «مناره مسجد ساغری سازان دارای کتیبه ای است که نشان می دهد در ربیع الثانی ۱۲۰۴ (۱۷۸۹ میلادی) یا شاید ۱۲۴۰ هجری (۱۸۲۴ میلادی) به وسیله «حاجی علی تاجر شیروانی» ساخته شده است.

و رابینو صورت کتیبه را اینگونه شرح می دهد: « هوالله تعالی شانه العزیز وقف موبد نمود این گلدسته را خیر الحاج حاجی علی تاجر شیروانی به تاریخ شهر ربیع الثانی سنه با رس ئیل  ۱۲۰۴تا ثواب آن  در یوم لاینفع مال و لابنون الا من اتی الله بقلب سلیم عاید او گردد الهم اغفر له و لوالدیه بحرمت محمد و آله الطیبین الطاهرین المعصومین.»

بعد از زلزله و زمانی که قرار شد گلدسته را بطور کامل تخریب کنند، بنده مسئول انتقال کتیبه مناره مسجد گلدسته به موزه رشت بودم. و در زمان انتقال کتیبه متوجه شدم قرائت رابینو صحیح نبوده است. وی تاریخ کتیبه را هم ۱۲۰۴ نوشته که درست آن تاریخ ۱۲۴۶ می باشد و کلمه الطیبین را نیز جا انداخته بود. سال نیز به هجری قمری است. بنابراین مسجد در زمان فتحعلیشاه قاجار ساخته شده است.

البته به یک حادثه تاریخی هم باید توجه کرد که منجر به ساخت این مسجد شد. بعد از قراداد ترکمنچای و جدا شدن بخش هایی از ایران، خیلی از افراد مومنی که نمی خواستند جزو خاک روسیه باشند، به شهرهای دیگر ایران مهاجرت کردند. و این مهاجران جدید برای آنکه بتوانند جایگاه اجتماعی در مقصد داشته باشند، کارهای عام المنفعه می کردند. از جمله علی شیروانی تاجر است که در ساغریسازان مسجد ساخت و یا مسجد صمد خان در محله باقراباد که باز یکی از همین مهاجران می سازد.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *