اخبارهنر

چکیده‌ای از ناگفته‌های قابل تامل درباره‌ی شعر گیلکی امروز

🖊گیل‌مهر-الهام کیانپور
نخستین میزگرد تخصصی شعر امروز گیلان در بنیاد فرزانگان امید گیلان با مدیریت محسن آریاپاد برگزار شد.
میزگرد تخصصی شعر امروز گیلان با حضور اعضای نشست: محسن آریاپاد، مسعود پورهادی، مهرداد پیله‌ور، دکتر سینا جهاندیده، امین حسن‌پور، دکترجهاندوست سبزعلی‌پور و مراد قلیپور با همراهی مدعوین، روز سه‌شنبه۲۷ آذرماه، در بنیاد فرزانگان امید گیلان برگزار شد و چکیده‌ی بحث‌ها و گفتمان کارشناسان یادشده در فوق که به مدت سه ساعت طول کشید، به شرح گزارش زیر است.
محسن آریاپاد، شاعر و منتقد گیلانی و دبیر این نشست، ضمن خیرمقدم به مدعوین این برنامه، درباره‌ی بنیاد فرزانگان امید گیلان گفت: این بنیاد چهارمین بنیاد ار نوعِ خود در سطح کشور است که بیش از هفت سال از تاسیس آن می‌گذرد و در ده حوزه‌ی فرهنگی، اجتماعی، پژوهشی و … فعالیت دارد.
وی در ادامه، پیرامون این نشست، زبان را یکی از موثرترین خرده‌فرهنگ‌های هر کشور دانست که نیاز به تقویت دارد و افزود:هر فرد از اعضای این میزگرد بر اساس حوزه‌ی مطالعات و پژوهشهایی که به مرور داشته‌اند انتخاب شده‌اند‌ و سوال اصلی میزگرد این است که وضعیت شعر امروز گیلان چگونه است؟
سیناجهاندیده، با این مقدمه که ابتدا باید بررسی شود منظور از شعر گیلان، شعر فارسی است یا گیلکی؟ گفت: شعر گیلکی وضعیت خوبی ندارد و این وضعیت متاثر از اوضاع شعر فارسی گیلان است. او با بیان آن‌که تلقی (هساشعر) از شعر، با شعر کلاسیک همانند نیست، افزود: این تلقی‌های متفاوت بین سنت‌گرایان و هساشعرگویان به مشاجره و ‌بحث‌هایی می‌انجامد. فردی چون حسین منزوی در شعر فارسی بین شعر نیمایی و سنتی آشتی برقرار نمود. وی با اشاره به این که، اولین بحث آن است که آنچه را که هساشعر، شعر می‌داند با شعر سنتی چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارد، تاکید کرد: هساشعر مخاطب ندارد و‌ به یک بن‌بست رسیده است. از نگاه من، ما در شعر گیلکی انباشت سنت‌های ادبی نداریم و خرده‌فرهنگ‌های گیلان، دچار آشفتگی ایدئولوژیک است.
جهاندوست سبزعلی‌پور در ادامه گفت: ادبیات گیلان به طرفی پیش می‌رود که آسیب‌شناسی خواهد شد. اولین کتاب ایرانیان، اوستا و اولین کتاب مکتوب گیلکی در گیلان، به صورت شعر بوده است و این در جای خود حائز اهمیت است.‌وی با طرح این سوال که آیا لازم است به شعر، سمت و‌ سو داد و‌ آیا هنر سمت و سو پذیر است؟ گفت: فرهنگ و‌هنر خود ایجاد می‌شوند و آن را توصیف می‌کنیم. وی با اشاره به این که الگودهی، شعر را منحرف می‌کند افزود: ما نباید جریان‌ها را در نطفه ‌خفه کنیم، بلکه باید به آن‌ها اجازه رشد بدهیم. آیا شعر گیلکی الزاما باید بر اساس فرهنگ گیلکی باشد، یا می‌تواند درد جهانی را نیز با زبان گیلکی بازگو‌ نمود؟
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: صحبت پیرامون شعر گیلکی آسان نیست، چرا که هنوز پیرامون‌خط و نوع نگارش آن مسائلی مطرح است. فرهنگ نیاز به اتاق فکر ندارد، بلکه سیاست است که به اتاق فکر نیازمند است.
امین حسن پور، دیگر عضو این نشست، ضمن بیان این که باید به زبان یا گویش به عنوان وجه تمایز ما با دیگران به دقت نگریسته شود گفت: در بخش انباشت ادبی، نباید فقط به مکتوبات و‌ مستندات اکتفا نمود. در واقع پارامترهای ما، نادانسته‌های ما درباره‌ی زبان است. وی ضمن شرح و توضیح پیرامون مقامات حریری در قرن ۷ و ۸ به کلمات گیلکی مندرج در آن اشاره نمود.
در ادامه‌ی نشست، مسعود پورهادی با این مقدمه که در ارتباط با زبان، باید از منظر زبا‌ن‌شناسی به آن نگاه کنیم، گفت: در پروژه‌های طولانی‌مدت،بسیاری از آنهایی که در حوزه‌ی زبان‌شناسی کار کرده‌اند از زبان گیلکی به عنوان خزری نام برده‌اند. ما ۷۶ زبان ایرانی دیگر، غیر از فارسی داریم، زبان‌ها را می‌توان بر اساس مکتوب بودن، نفی یا نقد کرد و زبان‌های ایرانی از سابقه‌ای طولانی برخوردارند. وی با بیان آن‌که زبان‌شناسان، زبان‌ها را بر اساس تاریخ به دو‌ دسته غربی و شرقی تقسیم کرده اند، گفت: گیلکی، بلوچی، تالشی و‌ تاتی در گروه شمال غربی و فارسی در گروه جنوب غربی قرار دارد. وی در ادامه افزود: وقتی ما با مرزهای معینی برای زبان روبه رو هستیم، دیگر نمی‌توانیم با آن ساده انگارانه برخورد نماییم. وی با طرح این سوال که کدام زبان در درونش ناسیونالیسم ندارد؟ گفت: وقتی ما پیشینه‌ای از زبان را حمل می‌کنیم، پس با آن نوستالژی نیز داریم.

در ادامه مراد قلی‌پور با این مقدمه که آیا در نگاه جهانی، شعر وجود دارد؟گفت: باید فرهنگ را به عنوان متن جهانی نگریست. وی ضمن پرداختن به شعر«ویریزید» میرزا حسین خان کسمایی گفت: فرهنگ ما، فرهنگی موعودی است و همیشه ما را در انتظار نگاه می‌دارد که بعدها در تاریخی، زبان ما به تعریفی برسد. هر زبان و همچنین گیلکی، در ذات خود، ناسیونالیستی ندارد، زبان دارای معصومیت است و از طرف ما به آن مفاهیمی داده می‌شود.

مهرداد پیله ور نیز با بیان آنکه پس از هر اتفاق شعری، توقعات ما بیشتر شده و به دنبال جلو رفتن بوده‌ایم،گفت: هساشعر در سه دهه‌ی قبل شکل گرفت‌ و‌ جا افتاد، اما ما در دهه‌ی اخیر دچار بن‌بست‌هایی در شعر هستیم که ما را به کلیشه‌ای شدن رسانده است. وی با اشاره به تکانه‌های جدیدی چون: اشعار هایکوواره‌ی پورهادی گفت البته نباید فراموش کرد که امروزه شاعرانی با نگاه متفاوت نیز داریم که با وجود بن‌مایه‌ی بومی، نگاهی جهانی دارند.
سیناجهاندیده در ادامه گفت: پورهادی، مفاهیم واژگانی را در ساختار فارسی جستجو‌ کرده و تاریخ زبان را می‌نگرد، بحث من اینگونه نیست، این زبان دچار ساختار عجیبی شده است. وی ضمن اشاره به این نکته که رابطه‌ی کاربران با زبان، دیالکتیک است، افزود: اگر کاربرانِ زبان خوب عمل نکنند، زبان می‌میرد. وقتی زبان گیلکی به مرکز رسید، آن‌زمان زبان است. من از طریق ادبیات به شعر نگاه می‌کنم، زبان گیلکی در مرکز قرار ندارد.

محسن آریاپاد در ادامه و پاسخ به دکتر جهاندیده، ضمن طرح این سوال که در سال‌های اخیر، اشعاری هستند که، پهلو به پهلوی پدیدارشناسی زده‌اند یا خیر؟ گفت: اگر جواب مثبت است، حضورِ (عین) و (بازنمایی) و (حیث التفاتی) محسوس است و شعر رویایی یعنی شعر حجم (اسپاسمانتالیزم)، نمونه‌ای از آشکار شدن غیاب ایدئولوژی می‌تواند باشد؟! اشعار کلاسیک قدیم به دنبال واژه بودند. شعر فارسی می‌تواند زبان را حفظ کند اما شعر گیلکی این‌گونه نیست! وی ضمن اشاره به جایگاه هساشعر پرسید: آیا فکر نمی‌کنید دلیل به بن‌بست رسیدنِ هساشعر، بیانیه متناقض چهاربندی آن است؟
حسن‌پور ضمن اشاره به این که جایگاه منتقد و مخاطب تغییر کرده، گفت: منتقدان، امروزه کسانی هستند که در این جلسات دور هم جمع می‌شوند و بحث می‌کنند و‌خواننده ای نیز وجود ندارد. رونق فرهنگی ما از زمانی که حرکت فرهنگی آغاز شد، مشخص است. زمانه‌ی ما عصری است که مکتوبات با چالش روبروست، خصلت نوشتاری ما حالت شفاهی دارد و ما ارسال شفاهی را بر مکتوبات ترجیح می‌دهیم. ما در واقع با گلخانه‌ی فرهنگی مواجه‌ایم، افرادی که در داخل این فضا، پیرامون شعر دید و بازدید می‌کنند. طبق نظر دکتر سبزعلی‌پور نباید به زبان سمت و‌سو داد اما رسانه‌های گروهی، سازمان‌ها، جلسات و‌ همه و‌ همه فرهنگ‌ و‌‌ زبان را در سمت و‌ سویی هدایت می‌کنند.

پورهادی در ادامه گفت: اگر از منظر تحول نیمایی به شعر گیلکی بنگریم، قبل از آن‌که محمد بشرا شعر گیلکی را به جریان تبدیل نماید، مرادیان گروسی و پاینده لنگرودی، شعر را از اوزان عروضی خارج کردند و بشرا نگاه نیما را وارد فضای گیلکی نمود، نگاه جدید به ابژه‌ی بیرونی، نماد کردن و‌ سمبل نمودن، اساسا مورد توجه بشرا قرار نگرفت و فقط به توصیف روستاها، مناسبات آن و فضای نوستالژیک بسنده نمود و این آسیب تا دهه‌ی ۵۰ باقی ماند.
وی با اشاره به این‌که ایجگره‌‌ی مرادیان و‌ اشعار محمد فارسی در دهه‌ی ۵۰ از نگاه نوستالژی بشرا خارج و به نمادگرایی نزدیک شدند گفت: آنها نگاه اجتماعی را به درون شعر آوردند.
پورهادی با اشاره به این که هساشعر یک جریان نوجویانه در خود دارد، در عرصه‌ی گیلکی، اما ما شاهد یک گسست جدید در زبان، سوژه و امر زیباشناسانه هستیم که آسیب های خود را نیز به همراه دارد. هساشعر با شکستن زبان و نگاه به ابژه‌ی بیرونی در حوزه‌ی شعر آزادو نیمایی گیلکی، نوآوری را دامن زد. اتفاقات بعد از هساشعر، یک گسست دیگر در شعر گیلکی ایجاد کرد.

آریاپاد در ادامه گفت: نباید فراموش کرد که سیدمجتبی روحانی شاعر و پزشک شرق گیلانی، بنیانگذار شعر کوتاه گیلکی است و‌ در سال‌هایی که حرفی از هساشعر نبود در مجله‌ی دامون گیلان، اشعار کوتاه مدرن گیلکی از عباس مهری آتیه منتشر می‌شد و بعدها مازندرانی‌ها به تاسی از هساشعر، اساشعر را شکل دادند‌. اما خیلی زود، شعرمازندران را از آسیبِ کوتاه‌وارگیِ ساختار و تناقض بیانیه‌ی منسوخ ایماژیستی، خلاص کردند، آریاپاد افزود: شعر گیلان، نوآوریِ خود را مدیون دانش و بینش نوآورانه‌ی زنده‌یاد میرزاحسین خان کسمایی است که در سال ۱۲۸۷ خورشیدی، نخستین شعر آزاد کشور ما را به نام «ویریزید» به زبان گیلکی سرود. یعنی زمانی که هنوز هیچ شعر فارسی غیر کلاسیک سروده نشده بود؛ چون برابر مستندات و مکتوبات بجامانده، اولین شعر آزاد فارسی، با نام «وفای به عهد» توسط ابوالقاسم الهامی(لاهوتی) در سال ۱۳۸۸ خورشیدی سروده و در تاریخ ادبیات فارسی ثبت شده است.
مراد قلی‌پور محور سخنان خود را، سه آیتم هوشیاری تاریخی، غفلت تاریخی و تعمد تاریخی قرار داد و گفت: هسا شعر در دهه‌ی ۷۰ که دهه‌ی گسست، هوشیاری تاریخی، تب و تاب ترجمه و زبان‌شناسی است، ورود می‌کند. ما در دهه‌ی ۷۰ با موقعیت هساشعر روبرو می‌شویم، اما سهم ما غفلت تاریخی می‌شود.
حقیقت تاریخی، زبان ما را در گروه هوشیاری تاریخی، غفلت تاریخی و‌‌‌ تعهد تاریخی قرار می‌دهد. وی در ادامه پیرامون پرداختن انجمن های ادبی سال‌های ۷۳_۷۴ در دانشگاه گیلان و نشانه‌‌شناسی تاریخی آن‌ها و هوشیاری تاریخی مجلات گیلان بحث نمود.
در پایان، دبیر نشست، محسن آریاپاد
ضمن تشکر از همراهی مدعوین، ابراز امیدواری نمود که این ‌جلسات تخصصی حداقل هر فصل یا هر دو ماه یک بار، با حضور پژوهشگران و کنشگران اندیشه‌ی شعر برگزار شود.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن