اخبارتاریخفرهنگ

«کتَرَه گیشَه هوا بِنه عروس لَحب بِپوسَه»؛ پس از چندین دهه فترت، آیین سنتی کترا گیشه در موزه میراث روستایی برگزار می شود

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
آیین سنتی کترا گیشه در گیلان، سنتی بود که در زمان نیاز باران و یا آفتاب در فصل کشت، توسط نوجوانان اجرا می شود. حالا قرار است در موزه میراث روستایی اجرا شود.
جمعه این هفته، نمایش آئینی «کترا گیشه» در موزه میراث روستایی گیلان برگزار می شود. آیینی که دهه هاست متروک شده و حالا قرار است بصورت سمبلیک توسط کودکان گیلانی اجرا شود.
«گیشه» یا «گیشای» در زبان گیلکی به معنی عروسک است. در گذشته مادران با استفاده از پارچه های اضافه در منزل برای کودکان خود عروسک می ساختند و با ذغال و یا مواردی که در اطرافشان بود، صورت عروسک را طراحی و برایش لباسی متناسب با پوشش زنان همان منطقه می دوختند.
«کترا» در زبان گیلکی بمعنی کفگیر چوبی است و کترا گیشه عروسکی است که بوسیله کفگیر چوبی درست می شد. ولی این عروسک بیش از آنکه کارکرد اسباب بازی داشته باشد، برای مراسم آئینی:« آفتاب خواهی و باران خواهی» کاربرد داشت.
«گیشه» تنها در اجرای مراسم آئینی کارکرد نداشت، با نگاهی به نامگذاری برخی از روستاها و پل های خشتی گیلان بنام گیشه و حضور کترا گیشه در عروسی ها، می توان پی برد، این عنصر کاکردی عمیق تر از یک باور داشته است.
گیشه در گیلان سمبل برکت و فزونی نعمت بود و چه بسا بتوان گفت: بازتابی از اسطوره الهه آناهیتا(بانوی آبها) است که ردپای خود را در قالب کفگیر چوبی در فرهنگ عامه مردم بجا گذاشته است. ساخت عروسک با کفگیر چوبی و یا جاروی رشتی در برخی مناطق گیلان، از ملزومات جهیزیه عروس بود.
در عروسی های غرب گیلان، زمانیکه عروس را به خانه بخت می بردند، مشایعت کنندگان با دو کفگیر چوبی رقصی سنتی را اجرا می کردند و آنقدر کفگیرها را بهم می زدند تا بشکند و یا در برخی نقاط کفگیر چوبی را به نشانه برکت خواهی به کمر عروس می بستند.
بسیاری از افسانه های محلی به صورت روایت شفاهی در فولکور مردم به حیات خود ادامه می دهد. مهمترین دلیل حفظ این افسانه ها، خویشکاری و نقشی است که در جامعه دارند. اما با افزایش دانش، رجوع به سایت های هواشناسی جای خود را به اجرای آیین های باران خواهی و آفتاب خواهی داده است.


حالاسالهاست که اجرای آئین کترا گیشه در گیلان برگزار نمی شود. اما این آئین چه بود؟
عیسی خاتمی، یکی از اهالی منطقه رامسر یا همان سخت سر- که قبلا جزو خاک گیلان بود- به یاد دارد که تا دهه ۵۰ مراسم کترا گیشه برگزار می شد. بویژه مراسم آفتاب خواهی. وی در مورد این سنت که جهت بند آمدن باران اجرا می شد، می گوید: در مرداد و شهریور که زمان برداشت محصول برنج توسط شالیکاران جلگه و یا زمان دروی گندم و جو توسط کوه نشینان و گالش ها بود، اگرباران می بارید، هم محصول خراب می شد و هم مانعی برای برداشت بود. بویژه اگر چند روز پیاپی باران می آمد، اضطراب کشاورزان بیشتر می شد. زیرا نتیجه زحمات یکسالشان به باد می رفت.
وی می افزاید: آن زمان اجرای مراسم کترا گیشه توسط کودکان و نوجوانان از سوی بزرگسالان تشویق می شد. بدین شکل که در صبح یا بعد از ظهر یک روز بارانی چند نفر از نوجوانان پسر به ابتکار و تشخیص خودشان یا با اشاره تلویحی بزرگترها، مراسم را اجرا می کردند. حداکثر چهار نفر از بچه ها گردانندگان اصلی بودند و عده زیادی نیز، بعدا بدنبالشان راه می افتادند. گردانندگان نخست در حیاط منزل یکی از افراد تجمع کرده و نقش ها را برعهده گرفته و وسایل و ابزارهای لازم را تهیه می نمودند. این چهار نفر عبارتند بودند از : کتره گیشه، خواننده ، دایره زن(دف زن)و جمع کننده هدایا و کمک ها.
خاتمی توضیح می دهد: نقش کتره گیشه را کسی اجرا می کرد که خجالتی نباشد . به این فرد لباس کهنه می پوشاندند و حصیر کهنه و پوسیده ای را با ریسمان بر پشت وی می بستند و دو یا سه زنگوله کوچک نیز به حصیر می آویختند تا بر اثر حرکت به صدا در آید.
سپس کاروان بچه ها به منزل تمامی اهل محله و یا روستاهای اطراف می رفتند. پس از ورود به محوطه هر منزل، کتره گیشه در وسط مانده و بقیه بچه ها و همراهان به دورش حلقه می زدند، آنگاه خواننده شعر می خواند و همزمان دایره زن نیز دایره اش را به صدا درمی آورد. کتره گیشه در وسط حیاط پاها را جفت می کرد و بالا و پایین می پرید و به دور خودش می چرخید و زنگوله ها به صدا درمی آمد و تماشاچیان نیز که همگی از کودکان و نوجوانان محله بودند، همراه با صدای خواننده کف میزدند و شعرهای فولکوریک گیشه را به این شکل می خواندند:
کتره گیشه هوا بِنه (عروس کفگیری هوا را مساعد کن)/ ایمرو ننه، فردا بنه (اگر امروز نشد، فردا مساعد کن)/ آی پوسه پوسه پوسه(های پوسیده پوسیده)/ عروس لحب بپوسه( لحاف عروس پوسیده)/ گوک دم بپوسه (دم گاو پوسیده) /کولک سم بپوسه( سم گاو پوسیده)/ امه چینه فوسوسه(دامنه خانه ما فروریخته)/ آی تاب تاب تاب ( های تابش، تابش)
فردا افتاب بتابه( فردا آفتاب بتابد)
وی می افزاید: پس از اتمام شعر، صاحبخانه هدیه ای که شامل پول یا برنج بود به فردی که کمک ها را جمع می کرد می داد . البته سر وضع گلی بچه ها در یک روز بارانی صحنه خنده داری را هم برای تماشاگران ایجاد می کرد.
در برخی مناطق اجرای مراسم توسط عروسک های کترا گیشه بود که والدین برای کودکان می ساختند. حالا قرار است مراسم سنتی کتراگیشه در موزه میراث روستایی برگزار شود.


مدیر روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گیلان، پیرامون این برنامه می گوید: محوریت این برنامه آشنا کردن کودکان با سنت های گیلان است و با توجه به روز جهانی موزه وهفته میراث فرهنگی، برنامه آئینی کترا گیشه اجرا می شود.
پروین حلاج رضائی با بیان اینکه شعار امسال هفته میراث فرهنگی « موزه ها به مثابه کانونهای فرهنگی، آینده سنتها » می باشد، تلاش شده کودکان و نوجوانان با این سنت ها آشنا شوند.
وی با اشاره به آموزشی بودن این برنامه تصریح می کند: برنامه در دو قالب درنظر گرفته شده است؛ نخست در یک کارگاه آموزشی، نحوه ساخت عروسک کترا گیشه به کودکان آموزش داده می شود و سپس کارناوال اجرایی توسط کودکان در محوطه موزه میراث روستایی براه می افتد و ترانه های فولکوریک آئین کترا گیشه بازخوانی می شود.
قرار است این اجرا با همکاری گروه پژوهشی، فرهنگی و هنری نارنگی برگزار شود. مدیراجرایی این کانون در گفتگو با خبرنگار ما می گوید: حفظ سنت های بومی، مستلزم انتقال آن به نسل های بعدی است. دراین برنامه که از ساعت ۱۶ برگزار می شود، والدین و فرزندان ساخت کترا گیشه و اجرای این آیین را می آموزند.
شاهین اجلالی با بیان اینکه موسسه نارنگی یک سازمان مردم نهاد فرهنگی در حوزه آیین و فرهنگ گیلان می باشد، می افزاید: این آئین در گیلان کاملا متروک شده و با توجه به تحقیقات انجام شده از سوی مرکز پژوهش های میراث فرهنگی می توان گفت در روستاهای شرق گیلان بیشتر مراسم آفتاب خواهی و باران خواهی اجرا می شد. البته در غرب با فرم های متفاوتی برگزار می شد. این آئین ها متناسب با فرهنگ کشاورزی و بسته به زمان نیاز کشاورزان به باران و یا آفتاب برای محصول اجرا می شد.
وی، هدف این موسسه را احیای عروسک های محلی گیلان و برنامه های آئینی این عروسکها توضیح می دهد و خاطر نشان می سازد: در این راستا رایزنی هایی هم با خانه عروسک های ایران و شبکه هایی نظیر امید و پویا انجام شده تا بتوانیم عروسک های بومی گیلان را در سطح گسترده معرفی نماییم.
مدیر اجرایی برنامه کترا گیشه یادآور می شود: در مراسم عصر روز جمعه ۲۷ اردیبهشت ماه، علاوه بر آموزش ساخت کتراگیشه در ۳منزل موزه میراث روستایی، کاروان این آئین براه افتاده و با اجرای موسیقی فولکوریک، ترانه های این آئین سنتی هم بازخوانی می شود.
آنچه بیش از همه باید درنظر گرفت، این است که انسان های گذشته بیش از زمان ما به طبیعت احترام می گذاشتند. نیاکان ما یقین داشتند که با اجرای آیین هایی که برگرفته از سمبل های طبیعت است، قادرند نیروهای حاکم بر جهان را تقویت یا تضعیف نماید. آیین های آورنده آفتاب و باران -که توام با موسیقی و شادی اجرا می شد- شیوه ای بود که به طبیعت تلقین کنند تا در زمان کشت برنج باران ببارد و در زمان درو آفتاب بتابد.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *