تاریخفرهنگگردشگری

گذشته و اکنون محله ی باقرآباد؛ اولین خط آهن رشت تا دعوای درشکه چی ها و رانندگان تاکسی/ انبار ضایعات در محله ای که استالینگراد بود

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
اجتماع چرخ گاری هایی که پسماندهای خشک را از منازل جمع می کنند. اینجا در گاراژ ها، اولین خریداران ضایعات منازل هستند. تک و توک مغازه های آهنگری و هرآنچه مربوط به صنایع فلزی است. مشاغل پرسروصدا در راسته ی مشهور به خط ماشین. و محور دیگر که معروف به «نفت انبار» بود. تجمع اینها همه در محله ای که زمانی به «استالینگراد» معروف بود.
محله «باقرآباد»، اگرچه اکنون در تقسیمات شهرداری از «زیر کوچه» آغاز می شود اما در گذشته محله ای بود که از یک سو به خیابان معروف به «خط ماشین» آغاز و به محله ی «سرخ بنده» محدود می شد. از وقتی یک شرکت روسی متعلق به «خوشتاریا»، نخستین خط آهن رشت را به سال ۱۲۹۵ خورشیدی احداث کرد، محله کارگر نشین باقرآباد مورد توجه قرار گرفت و حمل و نقل کالاهای تجاری و بار و مسافر که پیش از این با ارابه و درشکه های اهالی باقرآباد صورت می گرفت، با ایجاد راه آهن تسهیل گشت.

نویسنده کتاب «رشت شهرباران» در این باره می نویسد: «با احداث راه آهن پیربازار – رشت که توسط شرکت روسی خوشتاریا در سال ۱۹۱۶ میلادی صورت گرفت، چون ایستگاه اصلی این خط آهن در رشت در خیابان سعدی بود، لاجرم گذری که خط آهن پیربازار – رشت از آن می گذشت، به خط ماشین(گذر و خیابانی که به موزارات خیابان سعدی تا خانه جوانان سابق امتداد دارد.) معروف گشت که هم اکنون به محل تجمع تعمیرگاه های اتومبیل تبدیل شده است، و نیز محله باقرآباد به علت نزدیکی به بازار در گذشته به راسته ای برای سازندگان کالسکه و گاری تبدیل شده بود.» (ص: ۱۲۴)
این خط آهن که تنها ۸کیلومتر بود، فقط ۱۲سال دوام آورد. و باز هم درشکه های محله باقرآباد نقش حمل و نقل کالا و بار بازار رشت را برعهده گرفتند.
این خط آهن ، از ابتدای خیابان سعدی، روبروی مدرسه ارامنه آغاز و با گذر از محور خط ماشین در محله باقرآباد به مکان فعلی پل بوسار می رسید. بعد از احداث خیابان های جدید بویژه در دوره پهلوی اول، محلات قدیمی سرخ بنده، صیقلان، زیرکوچه و بازار در ابتدای پهلوی اول با احداث خیابان های شیک (شریعتی)، خیابان مطهری و میدان بسیج(صیقلان فعلی)، خیابان تختی ارتباط ارگانیک شان را با بازار از دست دادند.
برای دیدن محله باقرآباد به خیابان معروف به خط ماشین می روم. زمانیکه هنوز خیابان سعدی به معلم و سه راهی معلم به پل بوسار وجود نداشت، محور خط ماشین رونق بیشتری داشت. و پل بوسار یکی از مدخل های ورودی رشت بود. و آنگونه که احمد علی دوست در کتاب «خطی بر دیوار» منتشر کرده، رضا خان از پل بوسار وارد رشت شد.
اگرچه اکنون این خیابان به نام «کارگر» نامگذاری شده است، اما با نگاهی به نوع کاربری مغازه های این محور می توان فهمید چرا خط ماشین نامیده می شد؛ مکانیکی، صافکاری، تعویض روغن، فروش قطعات خودرو و… اما فقط این نبود.
علی خراسانی یکی از اهالی این محله می گوید: در محور یاد شده اتاق اتوبوس تولید می شد و به همین دلیل به خط ماشین معروف بود.
دیگری می گوید این مغازه ها در گذشته محل فروش قطعات مورد نیاز ارابه ها، گاری ها و چرخ دستی ها بود که وظیفه حمل بار را داشتند. نعل زدن به اسب ها هم در همین محله صورت می گرفت. این را می شود از چرخ های بزرگ ارابه ها که تک و توک در برخی از گاراژ ها آویزان است، فهمید.
شادروان «دکتر سید حسن تائب» درباره پیشینه و ایجاد محله باقرآباد می نویسد: «این محله در شمال شهر رشت قرار داشت و از محله های فقیر نشین این ناحیه بود. در زمانی که ارابه و درشکه و چهارپایان، از وسایل حمل و نقل بودند، صاحبان این گونه وسایل در آخر شهر زمینی وسیع تهیه نمودند تا بتوانند چهارپایان و وسایل نقلیه خود را در آن جای داده و به تیمار و نظافت و نگهداری آن ها بپردازند. باقرآباد نیز یکی از آن مکان های مورد نظر بود.» (مجموعه مقالات به کوشش محمدحسین خدایاری رشت ۱۳۸۱ )

جالب تر اینکه با ورود اولین خودروهای شخصی به رشت، نمره گذاری تاکسی ها در همین محله صورت می گرفت. «اکبر محبوبی فر» در کتابچه «تاریخچه تاکسیرانی در رشت» می نویسد: «اولین تاکسی در سال ۱۳۲۷ وارد رشت شد. با افزایش تعداد خودروهای شخصی، تابستان ۱۳۲۹ روزهای جنجالی و پرسروصدا درشکه چی های رشت بود. زمانیکه مهندس جفرودی و شریک او گوهری ۵دستگاه ماشین ویژه تاکسی خریداری می کنند و به راننده های روزمزد جهت کار در تاکسی اجاره می دهند. درشکه چی ها بخاطر کاهش درآمد اعتراض می کنند.» نتیجه اعتصاب درشکه چی ها و دیدار و گفتگوی معترضین با فرمانداری و استانداری منجر به این می شود که درشکچی ها با واگذاری نمره درشکه می توانند امتیاز ماشین دریافت کنند. « در این بین چند درشکه چی هم به صف دریافت کنندگان نمره تاکسی می روند.»
نویسنده، بنقل از «غلامحسین پورحاج قنبری» ادامه می دهد:« مرحوم رونقی در اولین محله باقرآباد در یک چهارراه کوچک معروف به انبار نفت مغازه نقاشی داشت. خط می نوشت، درشکه رنگ می کرد و کارهای تزئینی برای درشکه ها را انجام می داد: من در روزهای اوج کار درشکه ها(سال ۱۳۲۵) به عنوان همکار او وارد این حرفه شدم و ۲سال بعد که تاکسی آمد برای تاکسی نمره و پلاک می ساختیم و در خصوص تاکسی ها و نوشتن پلاک با شهربانی همکاری داشتیم.»
اگرچه مرحوم روقنی سالها پیش به رحمت خدا رفته ولی در محله معروف به «نفت انبار» -که مرکز انتقال نفت باکو از بندر پیربازار به رشت بود- هنوز خاطره پلاک گذاری تاکسی ها از یک سو و تزئین و رنگ آمیزی درشکه ها در یادها مانده است.
این روزها تنها چرخ دستی ها نیستند که پسماندهای خشک منازل را برای فروش به گاراژ دارهای باقرآباد می برند، در هیاهوی شلوغی خیابان اصلی و باریک باقرآباد، کامیون های بزرگ حمل کارتن و ضایعات آهن و هرآنچه بازیافت می شود، در باقرآباد در تردند.
خانه های عمدتا یک طبقه قدیمی باقرآباد تک و توک باقی مانده است. این محله ی کارگر نشین و زحمت کش، تمکنی نداشت تا عمارت های اعیانی دو طبقه همچون محله ی ساغریسازان بسازد. اگر از عمارت «زرباز» روبروی مسجد حاج صمد خان و «خانه هدایتی» و «موسوی» در کوچه پس کوچه های فرعی باقرآباد بگذریم، تنها تک بناهایی است که از کلنگ نوسازی و آپارتمان سازی در این محله شلوغ و پرجمعیت درامان مانده است.
حمام قدیمی این محله نیز که کتیبه سردر نشان می دهد به سال ۱۳۴۳ ساخته شده، اکنون متروک می نماید. اما نیست؛ بخشی تبدیل به مرکز پرورش سگ شده و بخشی قلیانسرا برای جوانان محله و از همه عجیب تر بخشی هم نمایندگی فروش دارو!
دستان زحمت کش مردمان محله ی باقرآباد که از ۲۰۰سال پیش تاکنون به سختی برای کسب روزی حلال در تلاش اند، آثارش را بر نوع معماری و سبک زندگی این مردم به جای گذاشته است. محله ای که در گذشته در انتهایی ترین قسمت شهر بود و اکنون بخشی از مرکز شهر.
گردی از بی عدالتی اگر در این محله نبود، دهه ی ۱۳۲۰این طبقه زحمت کش جذب شعارهای فریبنده حزب توده نمی شدند که وعده هایش تقسیم عادلانه ثروت بود! بخاطر فعالیت های این گروه و جذب کارگران، باقرآباد مدتها به محله «استالینگراد» معروف بود.
«محمود نیکوییه»، یکی از پژوهشگران رشت نیز این تمثیل را تایید می کند و یادآور می شود:« ناحیه دیگری که در جوار و حوالی سرخ بنده واقع شده و در کتاب ها نام و عنوانش نیامده، می توان به گذر و محله باقرآباد اشاره داشت که بخاطر فعالیت حزب توده در دهه بیست در آن محله به استالین گراد معروف شده بود.» محله ای که بعد از انقلاب بعکس، بسیاری از جوانان انقلابی از این محله برخاستند.
شعارهای عدالت محورانه در آستانه پیروزی انقلاب، برای این مردم زحمت کش جاذبه زیادی داشت. این را می شود از شعارهای بجامانده بر دیوار خانه های متروکه در باقرآباد هنوز هم دید که حزب توده و منافقین را به باد ناسزا داده اند.
شاید تنها بنای فاخر در محله باقرآباد، مسجد حاح صمد خان باشد که یک تاجر شیروانی به سال ۱۲۹۲ خورشیدی ساخت و گنبد بلند آن از بیشتر قسمت های باقرآباد پیداست. این مسجد بخاطر نوع تزئیناتش یکی از جاذبه های رشت شده است.
با این حال، گرد نسیان مدیران شهری هنوز بر این محله کارگری مانده است. و با گشتی در محله می توان فهیمد ساکنان باقرآباد از خدمات عمومی همچنان محروم و بازار وعده های پوپولیستی همچنان داغ.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *