اخبارتاریخگردشگری

روز بازاری که مرکز گیلان شد/ تجارت ابریشم باعث رونق رشت شد

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
رشتی که امروز به عنوان مرکز استان گیلان می شناسیم، قصبه ای با یک روز بازار بود که در حریم رودخانه «زرجوب» شکل گرفته و با یک فرمان حکومتی از سوی شاه تهماسب صفوی، رونق گرفت و به تدریج رشد کرد.
قبل از این انتخاب، گیلان به دو بخش غربی و شرقی (بیه پس و بیه پیش) تقسیم می شد و هر کدام حاکمانی جداگانه داشت «بیه پیش» سرزمین های شرق رودخانه سفید رود تا تنکابن بود و زیر نفوذ سلاطین «کیایی» قرار داشت و آن سوی سفید رود یعنی از کوچصفهان کنونی تا غرب، تحت حکومت «آل اسحاق» و «بیه پس» خوانده می شد. این دو سلسله مرتب در حال نبرد و تجاوز به حریم یکدیگر بودند. رشت از زمانی مورد توجه قرار گرفت که شاه صفوی به عایدات سرشار ناشی از تجارت ابریشم گیلان، چشم دوخت.
نویسنده کتاب «رشت شهر باران» در این باره می گوید: نام رشت در متون تاریخ و جغرافیا برای اولین بار در کتابی از مولفی ناشناخته با عنوان: «حدود العالم من المغرب الی المشرق» که در سال ۳۷۲ هجری قمری تالیف شده آمده و تا قبل از آن هیچ نشانی در آثار مکتوب از این شهر موجود نیست.
محمود نیکوییه به استناد مولفان تاریخ گیلان می افزاید: اگرچه «ظهیر الدین مرشی و عبدالفتاح فومنی» از رشت نوشته اند، ولی کمتر به تاریخ گذشته آن اشاره دارند و بیشتر جنگ های مردم بیه پس و بیه پیش را شرح داده اند که در «صحرای لوندیه» صورت می گرفت. صحرای لوندیه که در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار «صحرای ناصریه» خوانده می شد، حدفاصل چهارراه میکاییل تا دانشگاه گیلان امروزی است. صحرای لوندیه گذشته از اینکه میدان جنگ امیران محلی بود، مکانی برای سان سپاهیان و اعلام مخالفین هم بود. نمونه آن، اعدام عادلشاه در زمان شاه صفی است که در منطقه لشت نشا قیام کرده بود.
این پژوهشگر با اشاره به نقش بازار در رشد مدنیت شهرها ادامه می دهد: اگرچه رشت در ابتدای سلطنت صفویه روستایی با یکشنبه و چهارشنبه بازار بود، اما با مرکز شدن گیلان، تجارت رونق یافت و بازار رشت در هسته مرکزی این شهر به تدریج رشد کرد.
وی مهمترین دلیل توجه شاه عباس اول به گیلان را رونق تجارت ابریشم دانسته و می افزاید: تا پیش از صفویه، مراکز بیه پیش و بیه پس یعنی «لاهیجان و فومن»، بیشترین رونق تجاری را داشتند و مهمترین کالای تولید شده هم «ابریشم» بود و حتی پیش از صفویه ابریشم تولید شده از حوزه دریای کاسپین به اروپا صادر می شد.
نیکوییه، یادآور می شود: مهمترین صادرات آن زمان ایران، ابریشم بود که در گیلان به وفور تولید و به اروپا صادر می شد و به همین خاطر صفویه به گیلان لشکر کشید و با تسلط به این منطقه، زمین های خالصه را از آن خود نمود و سود سرشار حاصل از تجارت ابریشم را از آن خود کرد.
این نویسنده تصریح می کند: در واقع در زمان شاه عباس، توجه بیشتری به تولید و صادرات ابریشم شد ولی درآمد حاصل از آن صرف توسعه گیلان نمی شد و درآمد آن به سمت پایتخت یعنی اصفهان سرریز می شد.
نیکویه توسعه روز افزون رشت و ساخت بازار و کاروانسراهای متعدد مرکز استان را مربوط به دوره قاجار دانسته و تاکید کرد: شهر رشت به عنوان دروازه اروپا، اول بار در عهد قاجار بر سر زبانها افتاد.
آنچه از نوشته های مستشرقین در عهد قاجار و اواخر صفویه برمی آید، رشت شهری بود با خانه باغ های متعدد و بی حصار و بارو که بازار و کاروانسراهای بزرگی داشت و بارانداز تجاری بود که از هند و بخارا و ترکیه به این شهر تجاری می آمدند، تا ابریشم گیلان را به سمت بنادر خلیج فارس و دریای مدیترانه ببرند.
نیکویه نقش مذهب و مراکز مذهبی را هم در رشت پررنگ دانسته و می گوید: تا پیش از فتح گیلان به دست صفویه، یعنی حدود سال ۱۰۰۰هجری، بین حوزه نفوذ شرق و غرب گیلان، کشمکش های مذهبی بین اهل تسنن و زیدیه (فرقه ای از تشیع) بود. و از نوشته های مورخین برمی آید که تا قرن هشتم تا پایان قرن دهم هجری این اختلافات بوده است.
«محمود نیکوییه» به استناد یادداشت های «لویی رابینو» ، سفیر انگلستان در رشت در اوایل قرن بیستم توضیح می دهد: زمانی که شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۷قمری در تبریز به قدرت نشست، مذهب شیعه اثنی عشری دین رسمی کشور شد. در نیمه همین قرن(۹۶۰) کیاخان دوم معروف به «خان احمد گیلانی» فرمانروای «بیه پیش» به علت نفوذ و گسترش صفویه، از مذهب زیدیه دست کشید و مردم شرق گیلان تا تنکابن را وادرار به این امر کرد. و زمانی که رشت را مرکز گیلان انتخاب نمودند، عملا گیلان به این مذهب گروید.
نیکوییه به بقعه استاد ابوجعفر که در دوران صفویه به سید ابوجعفر معروف شده بود، اشاره کرد و می افزاید: مزار استاد ابوجعفر، مرکزیت معنوی رشت را تشکیل می داد. مزار وی دقیقا وسط شهر و بالای تپه ای در گورستان عمومی شهر و بسیار مورد توجه اهالی رشت بود. بعد از روی کار آمدن پهلوی اول این گورستان تخریب و عمارت بلدیه در آن ساخته شد. اکنون مزار استاد ابوجعفر در حیاط عمارت تاریخی شهرداری است.
وی ادامه می دهد: بنا به روایت تاریخی در کنار بقعه استاد ابوجعفر، همواره میدان بزرگی وجود داشت که گردشگاه اهالی بود. خیابان استادسرا در واقع به پاس بقعه استاد ابوجعفر به این نام در بین مردم لقب گرفته است. بجز استاد ابوجعفر، در هر محله از رشت، مرشدان و زاهدان و عارفانی بودند که مورد احترام اهالی بودند و محلات رشت بنام ایشان نامگذاری می شد. محلاتی مانند: زاهدان، صومعه بجار، چله خانه موید این مطلب است. وجود مساجد جامع در شهر نیز قدمت آن شهر را نشان می دهد و از این منظر نیز رشت پتانسیل های خوبی داشت.
نیکوییه به نقش عناصر حکومتی و اداری در توسعه رشت اشاره نموده و می افزاید: البته در زمان تشکیل حکومت فئودالی تجاسبی در رشت در قرنهای هفتم تا نهم هجری ، تشکیلات حکومتی و اداری در شهر ایجاد شده بود و سبزه میدان و میدان شهرداری، کارکردهای حکومتی داشت و جشن ها و خطابه ها در این مکان انجام می شد.
نویسنده رشت شهر باران، دو تفاوت عمده در شهرسازی رشت در مقایسه با دیگر شهرهای کشور را نام برده و می گوید: شهرهای گیلان برخلاف شهرهای فلات مرکزی، فاقد استحکامات هستند و در پیرامون آنها دیوار و دروازه وجود ندارد. و نکته دیگر شکل بازار های رشت است که برخلاف دیگر نقاط کشور سرپوشیده نیست. و از روی خاطرات مستشرقین می شد فهمید با اینکه رشت در زمان صفویه مرکز گیلان شد، ولی باز حالت روستایی خود را حفظ کرده بود و رشت شبیه خانه باغ های تودرتو بود. بعنوان نمونه، گلمینGmelinکه در سال ۱۱۸۴ ه. ق (۱۷۷۲م) از رشت دیدن کرده می نویسد: « در حدود بیس از پنجاه سال است که رشت مرکز حکومت گیلان و محل اقامت خان این منطقه می باشد. این شهر در وسط جنگلی که قسمت اعظم آن امروز زیر کشت قرار دارد، بنا شده است. خانه های رشت نزدیک هم و در اطراف تقاطع اصلی شهر واقع شده است و دیگر خانه ها بدون هیچگونه نظمی در جا های دیگر پراکنده می باشد. »
نیکوییه می افزاید: این ویژگی کم و بیشه تا پایان صفویه تداوم داشت اما در دوران حاکمیت دوازده ساله روسها بر گیلان بعد از سقوط صفویه یعنی از سال ۱۱۳۵ تا ۱۱۴۷ هجری قمری،(۱۵) به علت دفع حملات چریکی مردم علیه قوای اشغالگر، روسها درختان شهر را تا فاصله پانزده میلی جنوب شهر پقطع می کردند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *