چهره ها و یادبودهاکتاب

زندگی و کارنامه «فتح الله خان اکبر» معروف به سپهدار اعظم رشتی

زندگی و کارنامه «فتح الله خان اکبر» معروف به سپهدار اعظم رشتی

به گزارش گیل مهر، کتاب زندگی و کارنامه «فتح الله خان اکبر»، معروف به سپهدار اعظم رشتی به کوشش دکتر هومن یوسفدهی منتشر شده است.
این کتاب شرح احوال و اعمال فتح الله خان اکبر سپهدار اعظم، یکی از چهره های سیاسی است که سقوط دولت وی موجب بر آمدن حکومت پهلوی شد. وی در یکی از بحرانی¬ترین دوره¬های تاریخ ایران بر مسند ریاست¬الوزرایی تکیه زد و هرچند مدّت ریاست او کوتاه بود؛ اهمیّت بسیاری در سرنوشت کشور داشت. دولت او در دوران افول حکومت مشروطه¬ تشکیل شد. سقوط دولت سپهدار رشتی هم مقدّمۀ برآمدن حکومت پهلوی شد که داغ درمان بر زخم هرج و مرج و ناامنی کشور بود.
هومن یوسفدهی در مقدمه کتابش می نویسد: «سپهدار رشتی شاید تحصیلات و معلومات ادبی و تاریخی زیادی نداشت و نویسندۀ زبردست و سخنران توانایی نبود؛ ولی هوش، زیرکی، مدیریت و کاردانی لازم را برای ادارۀ اموری که به وی محوّل می¬شد، دارا بود. در جوانی از بین برادران و پسرعموهایش جزو معدود کسانی بود که با نشان دادن هوش و استعدادش توانست نقشی اصلی را در ادارۀ تشکیلات عمویش در گمرک گیلان ایفا کند. پس از آن هم تا وقتی بیگلربیگی¬گری رشت و حکومت شفت و انزلی را بر عهده داشت و گمرکات کل کشور را اداره می¬کرد، با زیرکی توانسته بود این مشاغل را به حداکثر سوددهی برساند و درآمد سرشاری به دست آورد و آوازه¬ای بیابد. پس از آنکه به تهران آمد و وارد صحنۀ سیاست گردید، از همان ابتدا به وزارت تلگراف رسید و پس از آن هم در اکثر دولت¬ها شرکت داشت و به تدریج وزارتخانه¬های کلیدی همچون وزارت داخله و وزارت جنگ به وی سپرده شد. در نهایت هم به عنوان رئیس-الوزرا برای مدّتی هرچند کوتاه سکّان ادارۀ کشور را در دست گرفت؛ آن هم در دورانی توفانی که بسیاری از رجال وجیه¬الملّه شانه از بار مسئولیّت خالی کردند.
سپهدار رشتی به خوبی می¬دانست که پذیرش مسئولیّت در آن شرایط بحرانی نام و نانی برایش نخواهد داشت و همچنین می¬دانست که دولت انگلیس برنامۀ دیگری برای ایران در سر دارد و خواهان استقرار یک دیکتاتوری قدرتمند در ایران است؛ کاری که از او و دیگر پرورش-یافتگان انقلاب مشروطیت بر نمی¬آمد. بیشتر منابع تاریخی به خاطر عضویّت سپهدار در کابینۀ قرارداد ۱۹۱۹ و با استناد به مذاکرات محرمانۀ او با سفیر انگلستان در ایران که بعدها منتشر شد، او را یک سیاستمدار وابسته به انگلستان معرّفی کرده¬اند. ولی نوبسندگان این منابع به صراحت نمی¬گویند که در آن تاریخ به دلیل آشفتگی اوضاع و ناامنی کشور، موجودیّت حکومت مرکزی ایران وابسته به سیصدهزار تومان مساعدۀ ماهانۀ دولت انگلیس بود و دولت¬مردان ایران اگر هم می¬خواستند، نمی¬توانستند خواسته¬های آن دولت را نادیده بگیرند. همچنین متذکّر نمی¬شوند که او ناگزیر بود برای حل مشکلات و پیشرفت کار با سفیر دولت فائقه به زبان دیپلماسی سخن بگوید که دروغ گفتن و راست گرفتن، بازی با با الفاظ و نیز اظهار دوستی و یکرنگی با طرف مقابل، جزو جدایی ناپذیر آن است.
با این حال سپهدار در زمانی که بالاترین قدرت اجرایی مملکت را در دست داشت و مجلسی هم نبود که پاسخگوی نمایندگان آن باشد، علی¬رغم تمام فشارها حاضر به اجرا کردن قرارداد ۱۹۱۹ نشد. اگر چنین نبود، نیازی به انجام کودتای انگلیسی ۳ اسفند ۱۲۹۹ نبود.»
این کتاب در ۱۲بخش تنظیم شده و از تولد تا بررسی پایان زندگی این سیاستمدار گیلانی را در بر دارد. از تولّد تا جوانی/ انقلاب مشروطه/ همکاری با دولت¬های مشروطه/ در کنار وثوق¬الدّوله/ ریاست وزرا/ تشکیل کابینه / از اولتیماتوم انگلیس تا سقوط کابینه/ باز هم ریاست وزرا/ کودتا از آغاز تا انجام/ از قدرت¬یافتن سردارسپه تا انقراض قاجاریه/ سال¬های پایانی/ خاندان اکبر؛ عناوین فصول این کتاب است. پایان بخش این اثر، سندها و عکس¬هایی از این خاندان می باشد.

کتاب زندگی و کارنامه «فتح الله خان اکبر»، به همت حوزه هنری گیلان منتشر شده و علاقمندان می توانند به قیمت ۲۵۰۰۰تومان این کتاب را از انتشارات فرهنگ ایلیا تهیه نمایند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *