اخبارکتاب

وضعیت تولید برنج از دید کنسول انگلیس؛  ناگفته های «لوئی رابینو»

به گزارش گیل مهر،  تولید برنج در طول  تاریخ گیلان، تحولاتی را در این استان رقم زده است. تولید این محصول از لحظه آماده کردن زمین توسط «گاو ورزا» تا زمانی که زنان در بجار نشا می نشاندند و در موقع به خوشه نشستن برنج، سبزچوکول و برداشت نهایی، موجب ایجاد یک سری  آیین ها، اشعار فولکوریک و آداب و رسوم ویژه پیرامون آن شده است.  هنوز هم برنج عمده ترین محصول کشاورزی تولیدی گیلان است. هرچند در گذشته پژوهشگران زیادی در مورد این محصول تحقیق کرده اند، ولی توجه خارجیانی که حضور کمی در گیلان داشته اند، به این محصول جالب توجه است.

«کشت برنج در گیلان و دیگر ولایات جنوب دریای کاسپین»، عنوان کتاب است که توسط «هیاسینت لویی رابینو»، کنسول انگلیس در رشت، در اوایل قرن بیستم (۱۹۱۲-۱۹۰۶) نوشته شده است.  با اینکه آثار رابینو در گیلان عمدتا از کتابهای مرجع تاریخ گیلان است، ولی ترجمه یاداشت های اخیر  رابینو ۴ سال پیش به بازار کتاب آمد. و ناگفته پیداست که مانند بسیاری از کتابهای رابینو، این اثر نیز توسط  «استاد جعفر خمامی زاده» ترجمه شده است.

  این کتاب، در واقع آخرین کتاب شادوران خمامی زاده است.  بجز ترجمه متن اصلی،  تعلیقات مفصلی را هم در باره سابقه تاریخی تولید برنج در گیلان، تاثیرات تولید برنج در فرهنگ و ادبیات گیلان ، موسیقی و حتی آداب و رسوم پیرامون برنج  در ابتدای کتاب و توضیحات مفصلی در مورد ابزارهای سنتی تولید برنج و آمار و ارقام های اندازه گیری آن زمان را نیز در بخش پایانی کتاب شامل می شود.

اصل دست نویس ترجمه استاد در آتش سوزی مهیبی -که منجر به نابود شدن کتابخانه شخصی خمامی زاده شد – از بین رفته بود. خوشبختانه با تلاش حوزه هنری گیلان، نسخه تایپ شده موجود منتشر می شود. اما کتاب زمانی منتشر می شود که استاد خمامی زاده در قید حیات نبودند و حوزه هنری یادداشت های  میانی را جدا نموده و در قالب پیشگفتار و تعلیقات  منتشر می کند.

این کتاب از نظر ارزش تاریخی بسیار جالب توجه است و  نشان می دهد یک غیر ایرانی چگونه با دقت میزان تولید هر جریب برنج در ولایت های مختلف گیلان را ثبت کرده و حتی آمار دقیقی از میزان برنج تولید شده، سهم ارباب و رعیت آن هم به تفکیک هر شهرستان گیلان با واحد شمارش برنج آن زمان ثبت و ضبط شده است.

لابه لای یادداشت های رابینو می توان به وضع اقتصادی و معیشتی رعیت های گیلک، مناسبات اجتماعی و حتی آداب و رسوم گیلان هم پی برد. این کنسول محقق،  با دقت قرارددادهای میان مالکان و کشاورزان، مالیات اراضی و بهای زمین، نگهداری خزانه و نشا، کانالهای منشعب از سفید رود، آفتهای برنج، انواع برنج هایی که در گیلان تولید می شد، تجارت این محصول در گیلان  و قیمت تمام شده برنج تولید شده در نقاط مختلف گیلان و … را نوشته است.

بخشی از این کتاب دلایل روی آوردن مردم گیلان به کشت برنج را شرح داده و اینکه مازندارن بیشتر برنج را در گذشته تولید می کرد و گیلان به پرورش ابریشم اشتغال داشت ولی از بین رفتن صنعت نوغان و فقر ناشی از آن موجب شد مردم گیلان نیز توتزارها را از بین برده و به کشت برنج روی آورد.

رابینو ضمن نام بردن از انواع برنج هایی که در گیلان تولید می شد، به دقت مشخصات این برنج ها را تشریح و حتی تصاویر برنج ها را هم رسم کرده است. همین توضیح و ترسیم را در بخش ابزارهای سنتی تولید  و نگهداری و آماده سازی برنج ؛  گاوآهن، کاول، چاله، ابدنگ و پادنگ، کوروج ، کندوج،  انواع آسیاب های دستی برای خرد کردن برنج  و… را هم می توان دید.

واژه هایی که رابینو از خزانه و ذخیرگاه برنج  به تفاوت گویشی در هر منطقه گیلان هم نوشته ، می تواند  از حوزه زبانی  نیز مورد کاوش قرار گیرد.

خوشبختانه بخش پایانی کتاب، تعلیقاتی است که خمامی زاده در مورد این واژه های متروک و کاربرد آن در تولید سنتی برنج،  توضیحات مفصلی نوشته است.

در این کتاب بخشی از فضای اجتماعی عصر رابینو را هم می توان تحلیل نمود؛ به عنوان نمونه یکی از علل چند همسری در گیلان به خاطر نیاز به نیروی کار در بیجارها بود که عمده کار آن را زنان بر عهده داشتند.

نوع  و طرز لباس پوشیدن، مناسبات  اجتماعی ارباب رعیتی و نوع بهره مندی از زمین های بایر و… نیز از دید جامعه شناسی آن زمان گیلان قابل بررسی است.

کتاب «کشت برنج در گیلان و دیگر ولایات جنوب دریای کاسپین»، شرحی نیز در مورد تولید این برنج در استان مازندارن دارد.

این کتاب با تلاش حوزه هنری و توسز انتشارات ایلیا در سال ۱۳۹۳ منتشر شده است.

 

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *