اخبارتاریخگردشگری

پلی با خاطرات جنبش جنگل/ خاکبرداری بدون طرح مطالعاتی

گیل مهر- مهری شیرمحمدی
وقتی که خاکبرداری می شد، ساکنان قدیمی محله ی «چمارسرا» ی رشت خوشحال شدند که خاطرات دوران کودکی شان پس از دهه ها سر از خاک برمی دارد. هوای مرطوب گیلان فقط عامل رشد درختان بر روی این اثردوره قاجار نبود، آب های سطحی غربی ترین محله رشت با یک لوله روی همین پل می ریخت.
سالها بود گیاهان انبوه و پشت در پشت کنار پل بتنی، محل امنی برای تجمع اراذل و اوباش غرب رشت شده بود. این را یکی از ساکنان محله چمارسرا -که در حوالی رودخانه گوهر رود مغازه دارد- می گوید. این شهروند خوشحال بود که با خاکبرداری از این پناهگاه امن، امنیت ساکنان محله نیز بیشتر می شود.
اما دو ماه بعد که دوباره به سراغ او رفتم تا ببینم، آخرین وضعیت مرمت پل خشتی چمارسرا به کجا رسیده، با ناراحتی می گوید: آخر من نمی دانم یک مسئول در این شهر زنده نیست! ظِّل گرمای تابستان کارگرهای بیچاره را اسیر کردند، تا خاک های روی پل را گودبرداری کنند. حالا که هوا خوب است چرا کار مرمت را شروع نمی کنند!
وی که نخواست نامش عنوان شود، ادامه می دهد: این صدا و سیمای گیلان کجاست ببیند چه وضعی برای ما درست کرده اند! باران که می آید، تازه گل باران ما شروع می شود، اصلا یک وضعی درست می شود که تو این اوضاع بازار، کسب و کار ما را بهم ریخته است.
این شهروند رشتی -که خاطرات زیادی از رفت و آمد بر روی پل خشتی چمارسرا دارد- می افزاید: بچه که بودم، با مادرم از روی همین پل می رفتیم آن سوی رودخانه از چشمه چمارسرا آب می آوریم. پل خیلی قشنگی بود، کف آن با قلوه سنگ های رودخانه کف پوش شده بود. الان هم اگر نگاره کنید، بخشی از سنگفرش کف دیده می شود. از روی همین پل با اسب و گاری بار و مسافر می رفت. اگر فیلم میرزا کوچک را دیده باشید، بخش هایی را از همین پل فیلمبرداری کردند. کمی جلوتر هم ساختمان قدیمی است که زمان نهضت جنگل، ایستگاه مرزبانی بود. کسی بفکر این ساختمان میراثی هم نیست.
وی از تمیزی و گوارایی آب چشمه چمارسرا هم می گوید و ادامه می دهد: چند سال پیش بردارم اطراف چشمه را خاکبرداری و تمیز کرد و آب دوباره به راه افتاد. اهالی محله از آب همین چشمه برای خوردن استفاده می کردند. اما مدت هاست مخزن پمپ بنزین چمارسرا به آب چشمه نشت می کند و آب چشمه دیگر قابل شرب نیست. آب به این خوبی می ریزد توی رودخانه.
این شهروند می افزاید: دلمان خوش بود بالاخره این پل خشتی و چشمه احیا می شود. اما دیروز هم دو نفر کارشناس آمدند، یک نگاهی به اطراف پل کردند و رفتند.


تنها پل خشتی از ۱۰پل مرکز استان
از ۱۰ پل خشتی روی ۲ رودخانه رشت، تنها همین یک پل خشتی باقی مانده است. پلی که ۱۹سال پیش در فهرست بناهای میراث ملی ثبت شده، هنوز رنگ احیا بخود ندیده است. پلی که همه آیندو روندگان به غرب گیلان و فومن ناگزیر بودند، از روی این پل عبور کنند.
طبق گزارشات تاریخی، تا اوایل قرن بیستم، ۶پل خشتی بر رودخانه رودبار صیقلان یا سیاه رودبار رشت قرار داشت و ۴پل خشتی نیز بر رودخانه گوهر رود احداث شده بود. ۶۰سال پیش دو پل خشتی گوهر رود تخریب گردید.و دهه ۸۰ ، پل خشتی پل عراق که حد جنوبی رشت را تعیین می کرد نیز توسط شهرداری خراب شد.
اگرچه تنها پل خشتی باقی مانده رشت، به همت اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گیلان ثبت ملی گردید و از گزند تخریب در امان ماند، اما از زمانی که در جوار این پل خشتی، یک پل بتنی احداث شد، تمام ضایعات پل جدید را روی پل خشتی ریختند و بار این بی توجهی به حدی بود که پلی که ۳ دهانه داشت، دو دهانه آن عملا با رسوبات مدفون شده است.
پل خشتی چومارسرا به دلیل نزدیکی به چشمه آب شرب چومارسرا، به همین نام خوانده می شود. البته این پل خشتی به دلیل نزدیکی به باغ بزرگ و میراثی سالار مشکات، و یخچال طبیعی درون باغ به نام پل مشکات هم خوانده می شود.
به تصریح جهانگیر سرتیپ پور، شهردار رشت( ۱۳۳۱ تا ۱۳۳۳ خورشیدی) در کتاب « نامها و نامداران گیلان» اطراف این پل تماما مزرعه بوده است؛ « تا چند سال پیش قسمت شمالی این محله را باغهای چای و صیفی کاری و قلمستان تشکیل می داد که بعدا تبدیل به کوی شد و در آن قطعه بندی و خیابان سازی و خانه سازی با سرمایه های خصوصی به عمل آمد.»
این پل خشتی حد غربی رشت هم تعیین می کرد و تردد مسافران از مرکز استان به سمت فومن و غرب گیلان از طریق پل خشتی چمارسرا بود. این پل در زمان استقرار نیروهای مبارز جنگل به رهبری میرزا کوچک خان در جنگلهای غرب، مهمترین راه ارتباطی بین رشت و فومن بود. بنابراین ارزش معنوی این پل را نیز نباید نادیده گرفت.


پلی که سال ۱۳۷۸ در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شد
کارشناس مسئول ثبت بناهای تاریخی میراث استان، در مورد این اثر تاریخی می گوید: «چومار سرا» و یا به گویش محلی «چومارسرا»، در واقع غربی ترین محله رشت بود. حدود صد سال پیش، این پل خشتی در بیرون بافت شهر قرارداشت و در واقع ابتدای مسیر غرب به شرق بافت قدیم شهر رشت بود و این محله به شاهراه رشت و فومن مرتبط می شد و بعد از توسعه شهر رشت، پل نیز در محدوده شهری قرار گرفت.
سید مهدی میرصالحی می افزاید: با توجه به نوع معماری، پل خشتی چومارسرا مربوط به دوره قاجار است. البته بانی و سازنده پل نامعلوم است. پرونده ثبتی این اثر تاریخی در تابستان ۱۳۷۸ آماده و در ۲۵مرداد ماه ۱۳۷۸ پل خشتی چمارسرا به شماره ۲۳۷۶ در فهرست بناهای میراثی به ثبت رسید.
وی به ویژگی های این پل خشتی اشاره نموده و یادآور می شود: این پل دارای یک دهانه اصلی و دهانه هایی در طرفین است ولی به دلیل مدفون شدن دهانه های طرفین زیر لایه های خاک، تنها دهانه اصلی نمایان است. مصالح بکار رفته در این اثر، از آجر و ملاط و ساروج است. معمار این پل بیشترین سعی خود را در استحکام بخشی بنا بکار برده و کمتر به تزیینات خود بنا پرداخته است.
این مقام مسئول در اهمیت معنوی این اثر تاریخی می گوید: در زمان نهضت جنگل به دلیل اینکه مرکز اولیه جنگلیها در غرب گیلان و در «گوراب زرمیخ» بود، تنها راه ارتباطی جنگلی ها به رشت همین پل بود و از همین جهت این پل بسیار با اهمیت است.


خسرو خان گرجی، بانی و سازنده پل خشتی چمارسرا
اگرچه در گزارش اداره کل میراث فرهنگی گیلان، مستنداتی مبنی بر بانی پل خشتی چمارسرا قید نشده ولی در دو کتاب مرجع شناخت گیلان یعنی کتاب « از آستارا تا استراباد» دکتر منوچهر ستوده و کتاب« ولایت دارالمرز» ، یاسنت لوئی رابینو، «خسرو خان گرجی»، حاکم وقت گیلان به عنوان بانی و سازنده پل خشتی چمارسرا معرفی شده است.
خسروخان گرجی در ۱۳ربیع الاول سال ۱۲۳۰ هجری(۱۸۱۵ میلادی) به عنوان حاکم گیلان شد و ساخت پل خشتی لوشان بر رودخانه شاهرود نیز از خدمات بجای مانده این حاکم گرجی تبار است.
حالا بعد از ۱۹سال، تابستان امسال سازمان عمران و باز آفرینی شهرداری رشت با گیاه زدایی و خاکبرداری وعده احیای پل خشتی چمارسرا را داد. وعده ای که با پایان یافتن مهرماه مسکوت مانده است.
اگرچه معاون اداره کل میراث فرهنگی می گوید که این ادره ناظر پروژه مورد تایید به شهرداری معرفی کرده است، ولی بودجه ای برای کمک به مرمت این پل تعیین نشده است.
مدیرسازمان عمران و باز آفرینی شهرداری در این باره می گوید: خاکبرداری از روی پل بدون نظر سازمان عمران و اداره کل میراث فرهنگی صورت گرفته است. هنوز طرح مطالعه شده مدونی از احیای پل در شهرداری تدوین نشده است و تنها مطالعات بخشی از حاشیه رودخانه از ابتدای شهریاران تا پل صورت گرفته است.
هومن روایی افزود: اعتبار احیای این پل می باید از محل اعتبارات دولتی بازآفرینی بناهای میراثی تامین شود و هنوز اعتبار این کد بودجه شهرداری از سوی دولت تامین نشده است.
با این حال سازمان عمران درنظر دارد، مطالعه احیای پل چمارسرا را در دستور کار خود قرار دهد تا با نظر اداره کل میراث فرهنگی این پل در آینده مرمت شود.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن