تاریخگردشگری

زندگی در جام های مارلیک چگونه روایت می شود

تحلیل کهن الگوهای اساطیری در اندیشه آماردها

 گیلان مصور- مهری شیرمحمدی
یافته های باستان شناسی در چراغعلی تپه مارلیک، پس از ۵۰ سال به سرزمین مادری بازگشت. ۴جام طلای معروف مارلیک که سال ۱۳۴۰ در دره گوهر رود کشف شد، از ۲۵ تا ۸خرداد ماه در موزه باستان شناسی رشت به نمایش درآمده است. هرچند که جام های مارلیک به لحاظ هنری بینظیر است، اما نقوش بکار رفته در جام های مارلیک از دید انسان شناسی نیازمند تحلیل می باشد.

بر همین اساس، به سراغ نویسنده کتاب «میترائیسم در شمال ایران» رفتیم تا کهن الگوهای حک شده بر این جام ها را برای خوانندگان گیلان مصور تحلیل نماید.

میثم نواییان، به عنوان یک باستان شناس، تاکید کرد که این جام ها کاربرد آیینی داشته و نقوشی همچون گاو بالدار، شیری که با نقش چلیپ میترا گردن گاو را گرفته، اسب تک شاخ کاسپین در میان گلهای لوتوس، بزی که از درخت زندگی بالا می رود و… سمبل ها و نشانه هایی از آیین مهر پرستی در فرهنگ آماردهاست.

  • از پیشینه حفاری در مارلیک برایمان بگویید. این اشیا مربوط به چه دوره ای است؟

تپه مارلیک یا بنام مالک آن چراغعلی تپه، در حاشیه شمالی روستای نصفی رودبار قرار دارد. در دهه ۱۳۴۰ و بعد از گسترش یافتن حفاری های غیر مجاز در این محدوده، یک هیات باستان شناسی به سرپرستی دکتر عزت الله نگهبان در منطقه مستقر و ۵تپه باستانی بنام های پیله قلعه، جازم کول، دوره بیجار، زینب بیجار و چراغعلی تپه(مارلیک) را حفاری کردند. در این حفاری ها که ۱۴ماه طول کشید، ۲۵هزار قلم شی باستان شناسی از ۵۳ آرامگاه سلطنتی کشف شد که مربوط به فرهنگ آماردهاست.

 این گورها بین سده ۱۴ تا ۱۰  پیش از میلاد مورد استفاده بود و نتایج آن در کتاب ۵۰ سال باستان شناسی ایران منتشر شده است.

  • گویا جام های طلای مارلیک، در برخی از کشورهای اروپایی به نمایش درآمده است؟

در چندین کشور اروپایی بنمایش درآمده. ما یک قراردادی داریم بنام Icom وIcomos که سازمان ملی موزه ها ست وموزه ها باهم تبادلات فرهنگی دارند و آثار فاخر خود را در کشورهای دیگر بنمایش می گذارند. ۴جام معروف سیمین و زرین مارلیک  اشیای فاخر در موزه ملی ایران است که در کشورهای دیگر بنمایش درآمده و به زودی در هلند هم بنمایش درمی آید.
حالااین اشیای فاخر، بعد از حدود ۵۷سال دوباره به گیلان بازگشته است.

  • قدمت این آثار چگونه تخمین زده شده است؟

با آزمایش کربن ۱۴ که دکتر نگهبان انجام داده بود، تخمین زد که این آثار مربوط به نیمه دوم هزاره دوم تا هزاره اول قبل از میلاد یعنی چیزی حدود ۳۵۰۰ تا ۱۵۰۰ سال پیش است.
اما آنچه در مارلیک مهم است، کمیت و کیفیت آثار کشف شده می باشد، یعنی اشیایی طلایی که از مارلیک بدست آمده غیر از بحث متالوژی و فلزکاری، نقوش بکار رفته در آن همچنان مورد تحلیل قرار می گیرد. تفسیر این نقوش و اینکه با چه فن آوری و چگونه این نقوش را کشیده اند، هرکدام یک پایان نامه دکتراست.
–  جنابعالی در مورد نقوش جام افسانه زندگی یک تحلیل نوشتید که در هفته پژوهش جایزه گرفت.

بله. متاسفانه نقوش جام های مارلیک هنوز بطور کامل تجزیه و تحلیل نشده است. نقوش این جام ها، نقوش اساطیری و کهن الگوهای ماست و باید رمزگشایی و تحلیل شود. اینکه در پس ذهن هنرمند چه بوده و چه فکر می کرده که یک جا گاو بالدار کشیده و یک جا اسب تک شاخ و یا در جام افسانه زندگی سن بز ها را هم نشان داده است.

  • این کهن الگوها را نام ببرید

یکی گاو بالدار است، اسب تک شاخ کاسپین، بزی که از درخت زندگی تغذیه می کند، قوچ و عقاب و دال و گراز و شیری که گاو را می کشد در جام نقره و نقش خورشید ۱۶ پر و گل لوتوس که هر کدام دنیایی از تفسیر اساطیری و آیینی پشت خود دارد.
جام اصلی مارلیک، جامی هست با خلوص طلای بالا، که ۴ گاو بالدار با کله برجسته که وسط آن یک درخت قرار گرفته و کف جام نیز خورشید ۱۶ پر حک شده است.

 البته جام افسانه زندگی، جامی هست که نقش بز دارد، ولی بدلیل نوع فلز کاری بر روی  جامی که گاو بالادار دارد، این جام هم به افسانه زندگی معروف شده است. در این جام، ۴گاو بالادار داریم، هر حیوانی که پر دارد نشانه آسمانی بودن و اساطیری بودن است.

  • این نقوش برجسته با چه فن آوری روی طلا حک شده است؟ هنری که بنظرم اکنون هم از عهده طلاسازهای زینتی خارج است!

آماردها در بحث فلزکاری و متالوژی روی طلا بسیار مهارت داشتند یعنی اگر ما ۱۳  فن آوری طلاسازی داشتیم، ۱۲تا در مارلیک دیدیم.  روش کار اینگونه بود که یک صفحه طلا را روی قیر و گچ می گذاشتند و روی آن طرح می کشیدند بعد که طرح تمام می شد، جام را می بستند  و به روش ضربدری می بستند.  که برای بستن کار از نمک طلا بوسیله فوتک کمک می گرفتند. آتش را تیز می کردند و با نمک و براده طلا  انتهای کار را می بستند بنحوی که اصلا دیده نمی شد. زیر جام را هم با همین روش چف می کردند. این روش را دکتر «وینکلسون» در آمریکا انجام داد.
یک بحث دیگر در متالوژی این جام این است که کله گاو را چگونه یکپارچه درآوردند! و این از عجایب جام های مارلیک است. ما جام کلاردشت را داریم که کله شیر را روی جام درآوردند ولی آن کله یکپارچه نیست و روی کار پرچ شده است. من جواب را بشما نمی گویم و ارجاع می دهم کتاب ۵۰سال باستان شناسی دکتر نگهبان را مطالعه کنید.
جام های مارلیک بخاطر کار هنری که روی آن انجام گرفته، اینهمه  معروف شده ، در این جام ۳۱۶گرم طلا بکار رفته و طلای نسبتا خالصی است.

 –  نقوش گاو و خورشید ارتباطی با اسطوره مهر دارد؟ کاربرد این جام ها چه بوده و چه تفاوتی با گاوهای نوک باریک سفالی مارلیک دارد؟

بله  نقوش بکار رفته دقیقا ما را  به این آیین پیش از عصر زردشت رهنمون می شود. زیر دو جام  اصلی نقش خورشید با گلهای ۱۶پر را داریم که ارتباط خاصی با آیین مهر دارد . زیرا روز شانزدهم، روز مهر است و همین نقش گردونه مهر و خورشید را برای ما روشن می کند.
هیچ کدام از این جام ها برای مصرف افراد سلطنتی نبود. جام ها کاربرد آیینی داشت. اما یک تفاوت بین گاوهای سفالی و زرین هست. هرچند هر دو سمبل مهر پرستی است، اما گاوهای سفالی کارکرد تدفینی داشت. اصطلاح ظروف تدفینی را اول بار پروفسور «گریشمن» بکار برد. اگر در این ظروف شیر یا مایعات مصرف می شد، این باور وجود داشت که قدرت آن حیوان به خورنده منتقل می شود. امروز هم در اصطلاحات مردم عامه گیلان هست که فلانی زور گاو را دارد. یا  می گویند فلانی ببر مازندران است. یعنی آن ناتورالیسم و طبیعت گرایی در فرهنگ ما جاری است.

 این گاو سفالی مارلیک با دهانه باریک بلند و کوهان در واقع همان گاو ورزا ، گاوهای بومی گیلان، است. در این گاوهای سفالی دیگر پر نمی بینیم. در این گاوهای سفالی گوشواره هم می بینیم.  این ظروف سفالی اگر کاربرد مصرفی داشت، دهانه باریک و بلند نمی داشت والا با هر بار مصرف لوله می شکست.

  • ابوریحان بیرونی در التفهیم روایتی از یک آیین در گیلان بنام «گاو کیل» دارد که بنظر می رسد بازمانده ایین گاو کشی در آیین مهر است؟

ممکن است. ما سلسله ای داریم به اسم گاوبارگان پادوسبانی که از گیلان به مازندران رفتند و سلسله باوندیها را بوجود آوردند که تا قرن ۴ و ۵  با اسپهبد خورشید مقاومت کردند، در منطقه سوادکوه مازندران.

  • در مورد درخت زندگی توضیح دهید، برخی با توجه به محل پیدایش، معتقدند درخت زیتون است؟

بنظر من این درخت زیتون نیست. این درخت زندگی،  یک مفهوم و یک نشانه است. ۳۲۰۰سال قبل از میلاد، این یک درخت خاص بوده کشف نشانه های این درخت بنظرم جای کار دارد.

  • در مورد جام طلا با اسب های تک شاخ توضیح دهید، اسبی که شاید سمبل آن را در انیمشین پونی کوچولو، کارتون مورد علاقه کودکان نسل جدید می توان دید.

دومین اثر هنری، جام معروف به اسب شاخدار هست. اسب تک شاخ و قد کوتاهی که  اسب بومی کاسپین  و مخصوص جنگلهای شمال است. اگر بهترین اسب، حتی اسب های عربی را هم به جنگل های شمال بیاورید، پایش می شکند. یکی از دلایلی که اردشیر هخامنشی و یا اعراب زمان ساسانی در جنگ با مردم شمال شکست می خوردند، بخاطر همین اسب ها بود. اردشیر حتی پایش به منطقه تالش هم نرسید.

در پلکان شرقی کاخ تخت جمشید، اسب های قد کوتاهی را می بینید که همان اسب های کاسپین است. در جنگلهای شمال قاطر جواب می داد. این اسب قدکوتاه و گاو کوهان دارِ قد کوتاه انتخاب طبیعی گیلان بود.

 در منطقه تالش، کلورز، و مارلیک تدفین اسب داشتیم. و این نشان می دهد اسب برایشام مهم بود. و یا تدفین گاو داریم. در مارلیک، در گور شماره ۵۲ تدفین اسب داریم. در دوره های بعد دیگر قربانی اسب نداریم ولی لگام اسب را داخل گور می گذاشتند.
از دیگر تزیینات این جام، گل تکرار شونده نیلوفر(لوتوس) است که در ایران باستان و فرهنگ هند، سمبل آناهیتا ، الهه آب و نشانه آسمانی بودن، سمبل ریزش های بارانی و برکت است.
مطلب مهم دیگر، تاثیر و تاثر فرهنگی است، در جامی که گاوهای برجسته دارد، نقوش تمدن آشور و بین النهرین را می توان دید. در جامی که گاو بالدار هست، پاها  فرم مصری دارد حالت پای برگشته برگرفته از تمدن بین النهرین است. اما آنچه مهم است، گیلانیزه شدن دیگر فرهنگهاست. ایرانی ها در طول تاریخ تاثیرات جهانی را می پذیرفتند ولی آن را بومی سازی می کردند.

  • از جام معروف به افسانه زندگی بگویید. بنظر می رسد، تصاویر تکرار شونده در این جام هم نوعی انیمیشن و روایت تولد، زندگی و مرگ است.

روی همه جام های مارلیک یک نوع روایت زندگی را می بینیم. کف این جام دیگر نقش خورشید نیست و طرح آن چیزی شبیه حصیربافی گیلان است.

در این جام ۴ ردیف حیوان تکرار شده؛ ردیف نخست، یک بز یک ساله از شیرمادر تغذیه می شود. نگاه توام با احترام و محبت مادر بینظیراست. بز هم سمبل آیینی داشت. در ردیف دوم همان بز دوساله شده و از درخت زندگی تغذیه می شود. بز هر سال که بزرگتر می شود، یک گره روی شاخ آن اضافه می شود. هنرمند این جام با اضافه کردن خط روی شاخ آن هم به ظرافت بما می فهماند بز چه سنی دارد.

در ردیف سوم، یک دسته گراز را می بینیم که آن هم حیوان بومی گیلان است و یک پرنده کوچک که همان کرکس یا دال خودمان است.در ردیف چهارم، بز ۱۲ساله مرده است و کرکس ها از جسد وی دارند تغذیه می کنند و کنار کرکس ها یک جنین در حالی که دست و پای خود را جمع کرده، دیده می شود.

شاید این ۱۲ سمبل ۱۲ماه و یا ۱۲ فصل باشد ولی درمجموع مفهوم زندگی و مرگ و تکرار آن در جام دیده می شود.

  • در مورد جام طلا با نقش عقاب و گوسفند توضیح دهید؟

در این جام  یک عقاب با سربرجسته داریم که بین دو گوسفند قرار گرفته است و زیر پای عقاب یک ماهی حک شده. ما یک واژه در گیلکی داریم به نام «آلا مالا». مالا یعنی ماهیگیر  و آلا مالا  عقاب ماهیگیر است. توجه کنید به زیستگاه عقاب و واژه درفک که درواقع «دال فک بوده» و  از مارلیک می توان بلندای درفک را دید. بنابراین عقاب ماهیگیر از آن بالا به شکار ماهی ها داخل رودخانه می آمده است.

  • و آخرین جام که از جنس نقره است، دقیقا سمبل آیین مهر کشی و گاو میتراست.

بله. بخصوص اینکه روی ران شیر که در حال قربانی گاو است، علامت گردونه مهر بصورت خیلی ریز حک شده که سمبل تولد دوباره است.

مطالعات باستان شناسی نشان می دهد از شرق رودخانه سفید رود تا غرب رودخانه آمل، یک فرهنگ جریان داشته و آن را می توان از نقوش بجا مانده در آثار این نوار تمدنی تحلیل کرد.

نواییان در پایان گفتگو با گیلان مصور، دیگر اشیای بنمایش درآمده مارلیک را توضیح داد؛ از سربندها و دگمه های تزیینی از جنس طلا برای سرداران و یا گردنبندهای شیشه ای. از معدن سیلیسی که شیشه تولید می شد و از جاده ابریشم تا امپراتوری هان رفت و اکنون در موزه های ژاپن اشیای شیشه ای وجود دارد که زیر آن نوشته شده کشف شده در قلعه کوتی دیلمان و یا حسنی محله دیلمان.

از مهرهای تاجران با نقوش خاص  و همینطور الهه های مادری که دستهای خود را به احترام بر سینه نگه داشته اند و حتی شیر مک سفالی که برای تغذیه نوزادان مادر از دست داده کار برد داشت.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *