اخبارتاریخچهره ها و یادبودهاگردشگری

گزارشی به مناسبت ۱۱ آذر؛ بازخوانی نهضت جنگل فرصتی برای تقویت گردشگری تاریخی در گیلان است

گیل مهر-  مهری شیرمحمدی

۱۱ آذریادآور شهادت میرزا کوچک جنگلی، اسطوره مبارزه مردم گیلان است. آذر ماه فرصت مناسبی است تا  مکان هایی که به نوعی با این جنبش مردمی در ارتباط بوده، مورد بازدید قرار گرفته و تاریخ معاصر و محلی گیلان یک بار دیگر واکاوی شود.

سال گذشته برای نخستین بار تور تاریخی جنبش جنگل با هدف معرفی مکان هایی که نقش بسزایی در جنبش ۷ساله جنگل داشتند، به همت نگارنده برگزار گردید. این گزارش نگاهی دارد به این مکان ها؛

باغ تاریخی سبزه میدان و قرائت نخستین اعلامیه جمهوری

باغ تاریخی سبزه میدان، از معدود میادین شهر رشت است که در توسعه ی شهری ابعادش تغییر نیافته  و در ۲۴خرداد ۱۳۹۰ در فهرست بناهای میراثی کشور به ثبت رسیده است. پیشینه ساخت این باغ  به دوره ناصرالدین شاه قاجار می رسد زمانی که محمد قاسم خان والی، حاکم وقت گیلان، این باغ را برای تجمعات و تفریحات مردم رشت ساخت.

شاید مهمترین واقعه در این باغ قرائت اعلامیه نخستین جمهوری آسیایی بود که پس از پیروزی میرزا کوچک جنگلی و آمدنش به رشت رخ داد.

جالب آنکه «یان کولارژ»، تکنسین چک تباری که در جنبش جنگل مامور تعمیر اسلحه جنگلیان بود، تصویر جالبی از این باغ در کتاب خاطرات خود دارد. «شب های سبزه میدان بسیار زیبا بود. فضای کوچکی  بود که تقریبا تمامی آن را باغی با هزاران گل سرخ خوشبو می پوشاند. در جلوی قهوه خانه و هتلی که متعلق  به یک یونانی بود، پشت میزهای کوچکی می نشستیم. جنب آن سینمایی نیز بود در قهوه خانه چای قهوه و آب خنک شیرین می نوشند. این جا مکان تجمع اروپایی هاست و ایرانیان نیز در بین آنها دیده می شود. بیشتر شب ها تا دیر وقت می نشستیم و درباره همه چیز صحبت می کردیم.( ص:۲۰۲)

خانه میرزا کوچک جنگلی در محله استادسرا

اگرچه اسناد جدید نشان می دهد میرزا کوچک جنگلی تبار قزوینی داشت، ولی دوره نشو و نمو و جوانی وی در محله استادسرای رشت بوده است.

خانه میرزا کوچک خان جنگلی، هرچند  امروز جزو یکی از مراکز دیدنی شهر رشت است، ولی تا دو دهه پیش مخروبه ای بیش نبود. و در زمان فعالیت اولین دور شورای شهر رشت و در زمان شهرداری «مرتضی شگفت» و کمک های مردمی بازسازی و از نو ساخته شد. حالا این خانه بخشی از هویت جدانشدنی استان گیلان است. این خانه پس از احیا، بلافاصله در فهرست آثار ملی کشور به شماره ۲۲۵۰۸ در ۲۷اسفند ماه ۱۳۸۶، در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شد.

اکنون این خانه در اختیار سازمان فرهنگی ورزشی شهرداری است و علاقمندان می توانند از این عمارت دو طبقه که معماری بومی گیلان دارد، بازدید نمایند.

روستای شیخ محله، نخستین میعادگاهی برای آغاز جنبش جنگل

روستای شیخ محله، آبادی از دهستان هندخاله از بخش تولم از توابع شهرستان صومعه سراست.

این روستا، اولین مکانی است که میرزا کوچک، دکتر حشمت طالقانی، یک نفر تفنگساز و ۴نفر همراه وی شبانه از رشت فرار کرده و به این روستا می آیند.  آنگونه که مورخان نوشته اند، میرزا و یارانش با یک قایق از بندر پیربازار وارد سیاه درویشان و سپس شیخ محله می شوند. و در جنگل های انبوه اطراف این روستا به یک ذغالی برخورد کردند که نامش «همت» بود. این ۷نفر این نام را به فال نیک گرفته و در تصمیم خود برای مبارزه با استعمار و استبداد مصمم می شوند.

تنها یادمان موجود در این روستا تندیس میرزا کوچک است که در سال ۹۳ و همزمان با صدمین سال انقلاب جنبش جنگل به همت مجمع اسلامی فرهنگیان گیلان  و هزینه مهندس نصری نژاد ساخته شد. شیخ محله امروز ، نه آن بیشه ۱۰۳سال پیش است و نه ذغال فروش دارد.

حمام کسما، دفتر نشریه جنبش جنگل و مجلس سنای جنگلیان

دهستان «کسما»،  در دوران مشروطه و جنبش جنگل  خدمات قابل توجهی ارایه داده است. و اگر امروز این دهستان جزو شهرستان صومعه سراست، ولی در آن دوران بزرگتر و معروفتر از «صومعه سرا» بود.

کسما خاطرات زیادی از جنبش جنگل دارد زیرا شکل گیری و قدرت گرفتن جنگلیان از همین دهستان بود. و عمده ترین دلیل آن این بود که حاج احمد کسمایی، تاجر توتون و ابریشم جزو نخستین افرادی بود که به میرزا دست یاری داد و با پیوستن وی، بیشتر اهالی کسما و از جمله برداران و خواهر زاده و دیگر اقوام حاج احمد از مبارزان جنگل شدند.

کسما خاطرات زیادی دارد از سوخته شدن بازارش، تخریب دفتر نشریه جنگل و مجلس سنای جنگلیان و حمام کسما. کهنه بازار کسما، ۲بار در آتش سوخت. یک بار خود جنگلیان آتش زدند تا میرزا و بخشی از جنگلیان بتوانند از محاصره قزاق ها به طرف جنگل فرار کنند. بار دیگر ، رضا قزاق بعد از یخ زدن میرزا، کسما را سوزاند تا کسماییان را بخاطر یاری میرزا تنبیه کرده باشد.

در این آتش سوزی ها از یک سو و عدم توجه مسئولان محلی برای حفظ یادگاران جنبش جنگل، بیشتر این بناها از بین رفته است. با این حال بقایای دفتر تجارتخانه حاج احمد کسمایی در ابتدای بازار دیده می شود. همچنین مخروبه خانه میراثی شهید ابراهیم بزاز کسمایی، بردار حاج احمد که میرزا به ولی لقب «کبریت خان» داده بود. دو سال پیش سردیس این شهید توسط بازماندگانش ساخته و در محدوده بازار کسما نصب شد.
متاسفانه بقایای مجلس سنای کسما  نیز در سال ۹۳ تخریب و یک مجتمع آموزشی در مرکز تصمیم گیری جنگلیان در دوره مشروطه و جنبش جنگل ساخته شد.

تنها اثری که احیا شده، حمام کسماست. هر چند تعریض جاده، بخشی از حمام تاریخی کسما را از بین برده، ولی  به همت سازمان میراث فرهنگی شهرستان صومعه سرا، این حمام دوره قاجار  مرمت شده است.  این حمام در جنگ معروف« مفاخر الملک» که برای کشتن جنگلیان از سوی دولت به کسما قشون کشیده بود، به عنوان درمانگاه مجروحان جنگی استفاده می شد.
گوراب زرمیخ و بقایای مدرسه نظام جنگلیان
گوراب زرمیخ در بخش میرزا کوچک جنگلی و در شهرستان صومعه سرا قرار دارد. دومین پایگاه مهم جنگلیان در دو سال نخست فعالیت، گوراب زرمیخ بود. به دلیل نزدیکی این دو مکان به هم امکان تردد سران جنگل بین گوراب زرمیخ و کسما و فومنات امکان پذیر می شد. آنگونه که مورخان نوشته اند، بسیاری از دیدارهای میرزا کوچک با سران دولتی و حتی سفرای روس و انگلیس در گوراب زرمیخ اتفاق افتاده است.

نوشته اند میرزا کوچک خانه ای در گوراب زرمیخ داشت که در طبقه فوقانی آن شبها نشست های ادبی با حضور میرزا حسین خان کسمایی، سردبیر روزنامه جنگل برگزار می شد و در همین مکان برای تهیج و رویحه پهلوانی جنگلیان، اشعار شاهنامه را می خواندند.

تنها اثر باقیمانده در گوراب زرمیخ، بقایای مدرسه نظام جنگلیان است که در این مکان به نیروهای داوطلب مبارز، اصول نظامی و تیراندازی آموزش داده می شد. پس ازپیشرفت جنگلیان، و ایجاد نهادهای اداری و نظامی، یک شورای جنگ در کسما به ریاست ابراهیم بزاز کسمایی و یک کمیسیون نظامی در گوراب زرمیخ به ریاست شخص میرزا کوچک تشکیل شد . متاسفانه محوطه اصلی مدرسه نظام تخریب و تبدیل به مدرسه شد و اکنون تنها بقایایی از ساختمان مدرسه نظام باقی مانده است.

تندیس بزرگ میرزا کوچک در میدان اصلی شهر، تنها سمبل حضور جنگلیان در گوراب زرمیخ است.

ماسوله روخان و مقر حسن خان آلیانی
منطقه آلیان خاطرات زیادی از جنبش جنگل دارد. بویژه در دو سال آخر نهضت. این محدوده از ماکلوان تا روستاهای کیش دره، زیده و میان رز، مقر خان و مورد اعتماد مردم این محدوده یعنی حسن خان آلیانی معروف به معین الرعایا بود.  از نکات جالب توجه وجود جاده فرعی است که جنگلیان برای اتصال کسما بسمت ماکلوان و ماسوله ساخته اند. خوشبختانه این جاده در مسیر کانال هنوز موجود است.

در سه راهی ماکلوان، ماسوله رودخان قرار دارد و سومین جنگ معروف جنگلیان که موفقیت های زیادی را هم برای ایشان داشت، در سه راهی ماکلوان و «ماسوله رودخان» رخ داد. جنگلیان  شبانه از ماسوله حرکت کرده و سحرگاه به قزاق هایی که در حوالی رودخانه اردو زده و خوابیده بودند، شبیخون می زنند و در همین جنگ بود که مقدار زیادی اسلحه و اسب و تجهیزات جنگی نصیب نیروهای جنگل می شود. فرماندهی این جنگل را «معین الرعایا» برعهده داشت.

روستای زیده بالا و مخروبه های عمارت معین الرعایا


حسن خان آلیانی دو مقر اصلی داشت؛ زیده و کیش دره. در روستای زیده، عمارتی متعلق به معین الرعایا بود که در سالهای آخر جنبش جنگل به قصد استقرار جنگلیان ساخته شده بود.

روبروی مسجد زیده، کوچه به نام معین الرعایا نامگذاری شده است و داخل کوچه، بقایای این عمارت دیده می شود. این عمارت تا پیش از زلزله سال ۱۳۶۹ منجیل کاملا سرپابود. بعد از زلزله و ترک برداشتن عمارت، متاسفانه مالکان وقت عمارت را مرمت نمی کنند و درب و پنجره های عمارت اصلی را کنده و در خانه جدید بکار می برند. و همین عامل سرعت تخریب خانه ای می شود که خاطرات زیادی از جنبش جنگل در خود داشت.

خوشبختانه تصویر این عمارت هنوز در نزد برادر زاده زای میرزا کوچک جنگلی باقی است.  سیروس جنگلی»، یادگار ازدواج برادر میرزا با دختر حسن خان آلیانی است. وی یادآور می شود که هر سال در سالروز شهادت میرزا، مسئولان برای دیدن بقایای این عمارت به محله معین الرعایا می آیند. ولی همتی برای از نو ساختن این عمارت نیست.

کیش دره و کارگاه اسلحه سازی
عمارت دیگر معین الرعایا در کیش دره و زادگاه حسن خان بود و خانواده اش هم در یک عمارت دو طبقه و باغ بزرگ ساکن بودند. سال آخر نهضت جنگل، میرزا کوچک، گائوک آلمانی و یان کولارژ مامور اسلحه میرزا در کیش دره مستقر بودند و آن گونه که این تکنسین چک تبار نوشته، اسلحه های جنگلیان در کوه ها و جنگل های اطراف کیش دره مخفی می شد.

بجز کوره ذوب آهن که حسن خان برای ساخت تجهیزات دفاعی در کیش دره برپا کرده بود، یک کارگاه پارچه بافی هم در کیش دره ساخته  و برای جنگلیان لباس هایی متناسب با جغرافیای منطقه تهیه می کردند. متاسفانه هیچ اثری از این کارگاه ها نیست و مسئولان محلی حتی تابلوی رنگ و رورفته ای که به یاد میرزا و معین الرعایا در کیش دره نصب شده، تجدید نمی کنند.

روستای میان رز، و  پناهگاه  میرزا و گائوک و قتلگاه حیدرخان عمواغلی

روستای میان رز، یکی از روستاهای کوهستانی بخش آلیان است که زیر نفوذ معین الرعایا بود. به تصریح برخی از مورخان، دو هفته منتهی به پایان جنبش جنگل، میرزا و سفیر آلمانی تبارش یعنی گائوک در این روستا و در خانه کربلایی ابراهیم میان رزی، بزرگ محله، پنهان بودند. این خانه تا دو سال پیش هم باقی بود و متاسفانه در اثر بی توجهی مسئولان محلی و وارثان، تخریب و ویلاسازی شد.

خانه دیگر، بنایی است که حیدر خان عمواغلی، یکی از شخصیت های بانفوذ جنگل، در آن اسیر بود و به گفته روایت های محلی در همین روستا و نزدیک به رودخانه «سیاه وانه ور» به قتل رسید. خوشبختانه این خانه هنوز پابرجاست ولی به عنوان انبار و طویله استفاده می شود.

لازم به ذکر است بخش های زیادی از فیلم سردار جنگل در این روستا فیلمبرداری شده است.

گورستان سلیماندارب، مدفن میرزا و بسیاری از سران جنبش جنگل

وقتی ۱۱آذر ۱۳۰۰ میرزا کوچک در گردنه گدوک یخ زد، سر وی را برای ارسال به تهران جدا کردند. بعدها سر میرزا در چهارراه حسن آباد تهران به خاک سپرده شد. مکانی که امروز ایستگاه آتش نشانی آن محدوده است. و بدن میرزا را  در روستای خانقاه به خاک سپردند. بعد از کودتای شهریور ۱۳۲۰،که منجر به استعفای نخستین شاه پهلوی شد، دقیقا ۲۰سال طول کشید تا بدن میرزا را از روستای خانقاه به سلیماندارب منتقل کنند و بعدها سر میرزا را نیز بدون سرو صدا از تهران به سلیمانداراب بازگرداندند.

تا زمان پهلوی اول که میرزا به عنوان یاغی معرفی شده بود، خفقانی بود که نمی شد برای میرزا مزار و یادمان ساخت. پس از آن دوستداران میرزا توانستند  سنگ مزار ساده ای برای میرزا در سلیمانداراب نصب کنند.

بعد از انقلاب ۱۳۵۷،  گروهی خیر تلاش کردند مزار میرزا را از حالت متروکه خارج کنند. بعد از سه سال تلاش و با کمک های مالی مردم و خیرین، یک بنای آجری ۸ضلعی با طراحی و اجرای «محمد تقی رزازی»  بر مزار میرزا قرار گرفت.

سال ۱۳۷۱، سازمان میراث فرهنگی گیلان دوباره بنای آرامگاه را تغییر داد ارتفاع بنا بلندتر شد و علاوه بر ستون های دور آرامگاه یک کلاهک چوبی ۸ضلعی نیز بالای آرامگاه قرار گرفت. مزار میرزا کوچک خان در تاریخ ۱۰خرداد ۱۳۸۲ و به شماره ۸۷۸۲ در فهرست بناهای میراثی کشور به ثبت رسید.

جالب توجه اینکه در این گورستان بسیاری از یاران صدیق میرزا کوچک آرمیده اند؛ از جمله حاج احمد کسمایی، میرزا حسین خان کسمایی، اسماعیل جنگلی، جهانگیر سرتیپ پور، شیخ علی ورزلی و نخستین مورخ تاریخ جنگل یعنی ابراهیم فخرایی.

تنظیم: ۵/۹/۹۷

       

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *