یادداشت

نواندیشی دینی در الگوهای بازرگان، شریعتی، سروش

دکتر عباس نعیمی جورشری

روشنفکری به عنوان یک پدیده در ایران حاصل دیدار تمدن سنتی ما با تمدن مدرن غرب بوده است . فرایند « مقایسه » نقش مهمی در این دیدار ایفا کرده است . نقشی که آشکارکننده ناتوانی وجوه حیات اجتماعی ما در برابر وجوه اجتماعی غرب بود . نهادهای غربی در این میان واکنشی فکری و عاطفی و علمی در اندیشمندان ما برانگیخت و آنطور ایشان را به چالش فرهنگشان کشاندند که جهت پاسخگویی به این چالشها، هویت متمایزی در جامعه ایرانی پدیدار شد که عنوان روشنفکر گرفت .

اما جریان روشنفکری و عنوان روشنفکر ملتزم به صفاتی است که در زیر بدان­ها اشاره می­شود :

۱- فرهنگ­ مداری: بدین معنی که ملات کار روشنفکری، فرهنگ است و اجناس فرهنگی .

۲- انسان ­مداری: یعنی در تحلیل ها و تبیین­ها جایگاه مؤثر و مرکزی برای انسان قائل بودن و اعتقاد به حقوق طبیعی برای بشر.

۳- عقلانیت و شک ­مداری: ابزار کار و عنصر همیشگی روشنفکری در بررسی­ها و تبیین­ها و تشخیص­ها . یعنی خردورزی مداوم و نسبی­اندیشی و شک ورزی که مسلح است به ابزار «عقلانیت نقاد».

۴- مدارا مداری : که در راستای شکیبایی به معنای گسترده واژه در مواجهه با مخالفان عقیدتی است . در واقع دو مفهوم مهم زیر مجموعه این واژه، مفاهیم آزادی و عدالت است که هویت بخش مدارا است . می توان تجلی عینی این ویژگی­ها را در ذیل این ایده کلاسیک یافت که : « من با تو مخالفم اما تمام تلاشم را خواهم نمود تا تو سخنت بگویی ».

۵- مسئولیت­ مداری اجتماعی : روشنفکر در یک ورطه از دغدغه­ مداوم نسبت به منافع جمعی قرار دارد که باعث می شود همواره آن را بر منافع فردی مقدم بشمارد . اینجاست که اصطکاک میان مواضع قدرت و روشنفکری رخ می­دهد.

۶- جهان­ مداری : یعنی انسانی اندیشیدن و دل در گروی انسانیت داشتن فارغ از ملیت و قومیت و مذهب. البته این بدان معنا نیست که ملت و ملیت خود را دوست نداشته باشیم و عشق میهن را متناقض با این وجه از روشنفکری بدانیم ، بلکه بدان معناست که نسبت به دیگر ملل بی ­اعتنا نبوده و موضع بی­ تفاوتی نسبت به آن­ها نداشته باشیم . 

۷- متن گفتمان: نگرش نقادانه به خودی خود کفایت روشنفکری را نمی نماید بلکه داشتن فلسفه زمینه ای آشکار و متن گقتمانی، که نقد بر بستر آن صورت پذیرد و راهبردها بر پهنای آن ارائه شود عنصر مهم روشنفکری است.

۸- التزام روش شناسانه: داشتن فلسفه زمینه ای به دنبال خود ضرورت داشتن روش شناسی مشخص را نیز به همراه می آورد که یعنی ابزار روشی و چهارچوب تحلیلی قابل تشخیص.

نواندیشان : نواندیشی به جریان گسترده ­ای هم راستا با روشنفکری گفته می­ شود که درجایگاه حداقل تا حداکثر نقد نسبت به سنت قرار می­گیرد . نواندیشان در پی آن هستند که نه فقط کاربرد ابزارهای مدرن بلکه عقلانیت و شیوه­ های درک مدرن را در ساختار زندگی امروز بگنجاند . در این راستا از نقد حداقلی نسبت به متن سنت گرفته تا نگاه نقادانه حداکثری به آن قرار می­گیرند که در این فاصله­ کف تا سقف، دسته بندی­های گوناگون دارند . صاحبان نقد حداکثری سنت که وجهه مهم آن مقوله دین است، به عنوان روشنفکران ­غیردینی شناخته می­شوند . و دیگر گروه­های نواندیش به تناسب نقد حداقلی به سنت، نواندیشان فقهی و به تناسب نگاه نقادانه به هر دو مقوله سنت و مدرنیته روشنفکران دین باور نام گرفته اند .

نواندیشان دینی :  عنوان نواندیش نزد مسلمانان به جهت تلقی ­های متفاوتی که در معیارهای تشخیص آن وجود دارد ، تعاریف گوناگون یافته است لیکن در نقطه­ ای مشترک شده وآن اندیشیدن راجع به مدرنیته و تأثیرات متقابلش بر سنت است و تلاش برای ارائه قرائتی از سنت که دشواری های کمتری در این عرصه موجب شود .

نواندیشان دینی به دو دسته عمده تقسیم می شوند :

۱- نواندیشان فقهیدر برابر فقه سنتی قرار می­گیرند، با تمرکز بر اصطلاح« فقه پویا ». فقه پویا مبین ضرورت تقویت تعالیم دینی متناسب با دوران نو می­باشد .

۲- روشنفکران دین باور

روشنفکری مذهبی عنوانی است که نخستین بار توسط دکتر علی شریعتی (مجموعه آثار۲۰ ) بکار رفت و بعدتر نیز دکتر عبدالکریم سروش از اصطلاح روشنفکر دینی استفاده کرد. بااینحال به لحاظ اندیشه ­سازی به زمانی پیشتر مربوط است. این جریان از سید جمال الدین اسد­آبادی که متولد همدان و مشهور به افغانی و متوفای ترکیه عثمانی بود آغاز می­ شود و نیز از محمد­عبده در شمال آفریقا . لیکن در این میان، سید­جمال با وجود آغازگر بودن در حرکت و بیداری هیچگاه نتوانست در عرصه­ اندیشه و مواجهه با عقل مدرن برخوردی ژرف با این عقل داشته باشد لذا برخی سر­سید­احمد­خان را قافله ­سالار این نحله دانسته اند. در هر صورت این تلاش در راه نوگرایی ­و ­نو­اندیشی مذهبی در کشورهای عربی با نصرحامد ابو زید، حسن حنفی و محمد الجابری و در هندوستان با گاندی و تاگور و رادها کریشنان شناخته می­شود. و به وسیله علامه اقبال لاهوری ورز فلسفی می­ یابد، به ویژه در کتاب « احیای اندیشه دینی در اسلام » که نهایتا توسط دکتر علی شریعتی جنبه ایدئولوژیک آن پرداخت گردید . روشنفکران­ دین باور که در میانه­ نزاع سنت و مدرنیته اعلام موضع نموده ­اند با دو آبشخور « روشنفکری » و« دینداری » از باقی حاضران این معرکه متمایز می­شوند و بنا به همین صفات با نقدهایی مواجهند که « روشنفکران غیر دیندار» و « دینداران غیر روشنفکر »  از آن­ها معافند . و نیز بگونه­ ای متناقض ، اگرچه باید بنا به همین صفات درپیوند مناسب­تری با دو اجتماع دیندار و روشنفکر باشند ولی در هر دوی آن­ها بیشتر بیگانه به حساب آمده­اند . اجتماع روشنفکران ایشان را متهم به دینداری و دینداران ایشان را متهم به سنت شکنی می­کنند . حال آنکه روشنفکران­ دین باور با گسسته بودن دنیاهای مدرنیته و سنت مخالفند و در پی آنند که این دو میهمان را بر سر یک میز به آشتی در آورند . روشنفکر دین باور بنا به عنوانش اولا روشنفکر است، پس ملتزم به عقلانیت انتقادی . ثانیا ً دیندار و دین ­باور است پس ملتزم به پاسداشت نقش سازنده دین در حوزه عمومی و خصوصی .

با این توضیح می توان روشنفکری­ دین باور را با توجه به عمق تأثیر تاریخی انقلاب ۱۳۵۷، به دو دسته پیش و پس از انقلاب تقسیم نموده.

روشنفکران دین باور پیش از انقلاب را می­توان با توجه به گفتمان سیاسی بین المللی آن عهد، با دو منش لیبرالیسم و سوسیالیسم تشخیص داد .

شاخه لیبرال آن با نام مهندس­ مهدی­ بازرگان شناخته می­شود . بازرگان بعد از کودتای سال ۱۳۳۲ روی چند موضوع عمده تمرکز می­کند : ارتباط علم و دین ، دین و ایدئولوژی ، دین و دموکراسی ، علت عقب افتادگی ما .

تلاش مهندس بازرگان معطوف به ارائه تفسیری از دین بود که با توسعه لیبرالی در منافات نباشد . غرب مترقی را ادامه راه پیامبران می­دانست و در پی آن بود که فواید این ترقی از جمله بهداشت و علم و … را در شرق از طریق ایمان و عمل صالح حاصل نماید . برای بازرگان مهم این بود که آنچه را از علوم تجربی درک می­شود، در قرآن و پیام وحی نیز بیابد. او نفع طلبی را « کلید سعادت آخرالزمان » و تأمین کننده دو سوم راه درست می­دانست و مارکسیست را دشمن اصلی اسلام می­پنداشت . بازرگان آنچه از اخلاق لیبرال بر می­آید را در سکس خلاصه نمی­کرد بلکه نظم و مسئولیت اجتماعی و اعتدال رفتاری را مورد توجه و هدف دین می­پنداشت .

از آثار مهدی بازرگان می­توان به «راه طی شده» اشاره کرد که در آنجا ایشان از تعاریف فقهی و سنتی درباره وحی فاصله میگیرد و توسعه را کلید همه درهای بسته می­داند . این اثر اگرچه ساده ولی تأثیرگذار بر دوران خویش بوده است. در « ذره بی انتها» به دلیل آشنایی با زبان عربی توانست به راحتی به قرآن رجوع کند و پیش فهم ها و سوالات خود را بر قرآن عرضه نماید. در « عشق و پرستش» تفاوت روش شناختی خود را با آیت ا… مطهری و طباطبایی که روش بررسی فقهی-کلامی را در درک قرآن به کار می بردند آشکار می­سازد. در « باد و باران» در صدد است تا به توضیح علمی وحی و خلقت و روح دست یابد. در کتاب « بعثت و ایدئولوژی» معتقد است که وحی از ناظم حرف می­زند و علم از نظم. بازرگان در «انقلاب در دو حرکت» قرآن و طبیعت و تاریخ را به عنوان منبع شناخت دانسته و روش استقراء و مشاهده و تجربه را برای شناخت می پذیرد.

 او خود بنیانی علم را که فرزند عقل مدرن می­شمارد باور ندارد. به تعبیر او علت پیدایی اشیاء – آنچنان که عقل مدرن میگوید –  خود آنها نیستند. خداوند در اندیشه بازرگان روبروی انسان مداری قرار نمی­گیرد ، در واقع توسعه شخصیت انسان در روندی است که به فهم و درک خدا و آزادی منجر می­شود.

با همه­ اینها، روش انطباقی و غیر تاریخی که مهندس بازرگان و نزدیکانش بکار بردند به نظر صحیح نمی­رسد چرا که این روش در پی انطباق آیات قرآن با دانش جدید است یعنی برخورد گزینشی که مثلا  آن بخش هایی از قرآن را که با افکار لیبرال می­خورد برجسته کنند و سایر بخشها کمرنگ شود. عیار و شاخص چنین مواجهه ای محل ایراد است. این روش تأثیر عمیق و نقد جدی نسبت به مسئله را در بر ندارد . مهدی بازرگان در اواخر زندگی­ بر بسیاری از اندیشه های پیشین خود تجدید نظر نمود.

روشنفکری دین باور در شاخه سوسیالیستش با چهره دکتر علی شریعتی شناخته می­ شود کسی که یرواند آبراهامیان او را موثرترین روشنفکر پیش از انقلاب نامید. او که تحصیل کرده رشته جامعه ­شناسی و تاریخ در فرانسه بود در اواخر دهه ۴۰ و اوایل ۵۰ با سخنرانیهایش در حسینیه ارشاد کارنامه فعالی از خود به جا نهاد. اگرچه مرگ غیر عادی و زودهنگامش در لندن اجازه نداد چارچوب افکارش را به اتمام برسد از این رو هنوز تحلیل آرای او محل مناقشات فراوان است .

تمرکز اصلی شریعتی بر تغییر فرهنگی قرار داشت و ریشه مشکل را در استحمار جستجو می کرد. آن هم در زمانی که نیروهای مختلف بصورت مشترک بر تغییر سیاسی تأکید داشتند و ریشه مشکلات ایران را در استبداد می جستند. پروتستانتیسم اسلامی، از خود بیگانگی و شعار بازگشت به خویشتن از مهمترین بحثهایی بود که وی مطرح کرد.

شریعتی در ایجاد ارتباط با اقشار جامعه به ویژه طبقه متوسط که نقش اصلی را در انقلاب ۵۷ داشتند موفقتر از بقیه هم سلکانش عمل کرد . بهره­گیری او از منابع دینی سنت و دادن نقش پیشرو دینی به روشنفکران، او را در مقام رقیب متولیان پیشین نشاند. از دیگرسو او از طرف صاحبان گفتمان لائیسیته و مارکسیست ماتریالیست که عامل دینی را در ملاحظاتشان لحاظ نمی­کردند طرد شد .

علی شریعتی نظریه ­پرداز نهضت شناخته می­شود و نه نظام، بااینحال در آثارش به محتوای نظام نیز پرداخته است و درباب دموکراسی هدایت شده یا سوسیال دموکراسی توحیدی سخن گفته است. مرگ زود هنگام شریعتی در ۴۴ سالگی فرصت طرح و صلاح بسیاری از سخنان را از او گرفت چنانکه آثارش بعضا دارای پارادوکسهای مختلف و رویکردهای متضاد است. او هم درباب شیعه یک حزب تمام سخن می گوید و هم درباب اگزیستانسیالیسم. 

شریعتی مارکسیسم را نه دشمن بلکه رقیب می­دید و مسئله اساسی انسان را نه دین و بی­ دینی بلکه چگونه بودن آدمی بر می شمرد. او تمام زشتی­های تاریخ را ذیل مفاهیم کلان « زور و زر و تزویر » رصد می کرد و در برابر آن مثلث « آزادی ، برابری ، عرفان » را طرح نمود .

بطور نسبی می توان مشخصات اندیشه شریعتی را این گونه برشمرد :

۱-    خوانش اگزیستانسیال از اسلام؛ کویریات

۲-    خوانش سوسیالیستی از اسلام؛ تأکید بر نهضت در مقابل نظام و قرار دادن تشیع سرخ در مقابل تشیع زرد

۳-    نگاه غیرکاستی به اسلام

۴-    خوانش ایدئولوژیک از اسلام و سمبل سازی انقلابی

با وجود نزدیکی فکری میان اقبال و نخشب و شریعتی ، شریعتی اگرچه اندیشه­ های نخشب را توسعه داد ولی تکامل محتوایی و فلسفی را نتوانست در ادامه اقبال پدید آورد که نقصان برجسته پروژه شریعتی است. ذکر این نکته حائز اهمیت است که به لحاظ روش ­شناختی پیروان شریعتی روش « الهامی – تاریخی » را در رویارویی با متن دین پیشنهاد می­کنند، در برابر روش « انطباقی – غیر تاریخی » طیف بازرگان .

روشنفکری پس از انقلاب در گفتمان کلانش دچار تغییرات جدی گردید که ناشی از مختصات سیاسی دوره جدید بود. می توان گرایشات چپ را پس از انقلاب نیز تشخیص داد ولی به نظر می­رسد جریانات نواندیشی دینی نوظهور در بعد از انقلاب غالبا متعلق به فضای لیبرال باشد. دغدغه حقوق شهروندی، آزادی­های مدنی، مطبوعات آزاد و … در بین روشنفکران پس از انقلاب صحت این فرض را تأیید می­کند. حال آنکه جایگاه مفاهیم هم خانواده « عدالت » در ادبیات این دوره کم رنگ است آن چنان که مفاهیم هم خانواده « آزادی» در ادبیات دوره قبل کمرنگ بود.

چهره های چندگانه ای در این گفتمان لیبرال ظهور کردند که مهمترینشان عبارتند از دکتر عبدالکریم سروش ، مصطفی ملکیان ، دکتر محمد مجتهد شبستری و دکتر محسن کدیور که علی رغم تمایزات، ذیل گفتمان لیبرالیسم قرار می گیرند . می توان عبدالکریم ­سروش را موثرترین آنها بر فضای اجتماعی خصوصا طبقه متوسط دانست. او در گستره معرفت دینی جایی اندک برای فقه برشمرد و تنها نقش پوسته و قشر را برای آن قائل شد. او سه گونه دینداری را تفکیک نمود: دینداری معیشت اندیش، دینداری تجربت اندیش و دینداری معرفت اندیش. او در دهه شصت و هفتاد به نقد ایدئولوژیک اندیشی و انقلابی­گری روشنفکرانی همچون شریعتی پرداخت بااینحال سروش دهه هشتاد و نود با ایجاد انعطاف در مواضع پیشین، به سمت نگاه مکمل بودن و نه نفی روشنفکران قبلی از جمله شریعتی بر آمده است. تخصص ویژه عبدالکریم سروش در تاریخ و فلسفه علم ، معرفت شناسی و علوم اسلامی عمق بیشتری به دین پژوهی در ایران پس از انقلاب بخشید . آنچنان که او خود می گفت این ها همه علوم سازگار با اسلام فرهنگ بود تا اسلام ایدئولوژی.

در منظر سروش که همان گرایش تمایزی است دین مقوله ­ای قدسی است و رازآلود که آدمی نباید بخواهد به این راز پی ببرد. یعنی احکام قرآن قدسی است و فهم آن برای همه میسر نیست. اینگونه است که مسکوت گذاشتن اجرای احکام را در اجتماع و رعایت آن را برای دینداران پیشنهاد می کرد. او ختم نبوت را به معنای پذیرش استقلال عقل بشری از وحی در پیشبرد امور اقتصادی و سیاسی و اجتماعی جامعه می­دانست. بااینحال نظریات جدید او درباره امر قدسی و وحی باب متفاوتی در آثار خود او و کلا روشنفکری دین باور گشود که با آرای پیشینش متمایز بوده است. 

به اعتقاد او دیگر نو­اندیشان مسلمان بار اضافی بر دوش دین نهاده بودند و سروش مستمرا از این بار می کاست. نکته اینکه این رویکرد در همه نواندیشان دینی لیبرال مشترک بوده است.

بینش تمایزی یا عصری به معنای ایجاد فاصله میان عقل مدرن و وحی می باشد که به قصد عدم تداخل این دو در حوزه های نفوذ یکدیگر است. به همین خاطر این طیف را «سکولار متدین» مینامند که هم از دینداران سنتی متمایز می شوند و هم از سکولارهای فلسفی. سرمشق این نگاه فلسفی دیدگاه کانتی و فلسفه تحلیلی کانت است (در برابر فلسفه دیالکتیک هگل که شریعتی بر آن نظر داشت) که بر جدایی عقل و دل تاکید دارد و متکی بر روش تجربه ­گرایی آمپریستی انگلیسی است که خود مورد نقادی جدی اگزیستانسیالیستها است. او اینگونه معرفت دینی را از دین جدا دانسته و طی سه دهه بر قبض و بسط شریعت، صراطهای مستقیم و اخلاق خدایان تاکید نموده است.  عبدالکریم سروش عرفان پژوهی چیره دست است که تسلطش بر مثنوی مولوی و دیگر آثار کلاسیک ادبی عرفانی توانمندی خاصی به کلام و قلمش داده است.

در پایان می توان این پرسش را مطرح نمود که جامعه ایران در دهه نود چه میزان متاثر از تیپولوژی بازرگان، شریعتی و سروش است؟ بنا بر آنچه شرحش رفت می توان تصریح نمود که بحران اقتصادی جامعه ایران را در نوردیده است و دغدغه عامه را از سطح فرهنگ و اندیشه به سطح معاش تنزل داده است. گسست ارزشی بین نسلی در بخش مهمی از جغرافیای جمعیتی ایران دیده می شود که مفهوم سبک زندگی را برجسته می نماید. این سبک زندگی نوپدید آنچنان متاثر از نواندیشی دینی نیست. کما آنکه چنان که باید کلا از روشنفکری تاثیرپذیر نیست بلکه در حال زیست می کند و معطوف به میل شخصی. به نظر می رسد مرجعیت روشنفکران برای جمعیت جدید ایران کمرنگ شده است. کنشگری اجتماعی توده ها و عموم مردم برخلاف عهد بازرگان و شریعتی و سروش دهه هفتاد، الهام گیرنده از آرا و نظرات روشنفکران و بطور خاص روشنفکران دین باور نیست. در جهان مجازی و شبکه های اجتماعی، قهرمانان دیگری ظهور یافته اند که سلبریتی نامیده می شوند. کمپینهای اجتماعی بیش از آنکه ملهم از یک چهره روشنفکر باشند چشم به پیجهای هنرمندان و ورزشکاران دوخته اند فی المثل کمپین نه به گرانی ذیل هدایت یک فوتبالیست قوام گرفت. این تداخل نقشهای اجتماعی خود بر بغرنجی وضعیت ایران افزوده و محدودیتهای ساختاری نیز بیش از هر زمانی به کمرنگ شدن روشنفکران یاری رسانده است. اینگونه است که برخی شکست نواندیشی دینی را اعلام می کنند. بااینحال روشنفکری خصوصا نواندیشی دینی یک پروژه نیست که با فراز و فرودهای سیاسی شکست بخورد، آن را باید یک پروسه اجتماعی گریزناپذیر دانست که در طول تاریخ جریان داشته است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *